ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦਾ ਦਾਹਕਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਨੌਕਰ ਦਾ ਜੋ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਦਾ ਪੇਟ ਚਾਕ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਤੇਲ ਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਖੇਮੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਂਗਰੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਹੁਣ ਅੱਗੋਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਆਰਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਅਸਲ ਹਾਲ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣੂੰ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਹਾਇਕ ਫੌਜ ਨਾ ਅੱਪੜ ਗਈ, ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦਲੇਰੀ ਦਿੱਤੀ ਰੱਖੀ।

੨੦੭. ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨਾ

ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸੁਣੀ, ਤਦ ਓਹਨੂੰ ਬੜਾ ਸ਼ੋਕ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰ, ਖੈਰ ਖਾਹ, ਨਮਕ ਹਲਾਲ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਤੇ ਓਸ ਨੂੰ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਓਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਕਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਠਾਣ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਕੰਬਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਬਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਸੁਆਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ 'ਹਰੀਆ ਆ ਗਿਆ' ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਹੁਣ ਓਹ ਪਠਾਣ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨਾ ਲੈ ਲੈਣ।

ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜੀ। ਤਦ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੋਂ ਛੁਪਾਈ ਰੱਖੀ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤੱਦ ਹੱਥ ਦਾ ਲੋਟਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਛਾਤੀ ਠੰਢੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਜਾਹ ਓਧਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ। ਸੋ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਸਰਹੱਦ ਵੱਲ ਟੋਰਿਆ। ਫਤਹ ਖਾਂ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਪਠਾਨ ਨੇ ਮੁਲਖੱਯਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਰਾਹ ਰੋਕਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੀ ਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਓਹਦੇ ਪੈਰ ਉਖੇੜ ਦਿੱਤੇ, ਖਾਲਸਾ ਕੇਲਾਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੱਕ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪੁੱਜਣ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਛੁਪਾ ਰਖੀ ਸੀ, ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਹੋਈ।

ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਤੇ ਖੇਮੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਥੀ ਨਿੱਕਲੀ। ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਨਾਲ ਸਨ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੀ ਜਮਰੌਦ ਅੱਪੜ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੋਨੋਂ ਅਰਥੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਕਾਰ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਜਮਰੋਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

੨੦੮. ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕੱਸਤ ਤੇ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ

ਕੋਰਟ ਸਾਹਿਬ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਤੱਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹਟਾਂਦੇ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਤੇਗ ਨੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਕਿਆਈ ਵਾਸਤੇ ਜਮਰੋਦ ਦੇ ਪਾਸ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਤੇ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਹੱਥੀਂ ਇੱਟਾਂ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਲਗਾ ਕੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜਨਰਲ ਓਟੇਬਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੌਂਪ ਮਹਾਰਾਜਾ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ। ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਤੇ ਨੀਪਾਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਗਲੋਜੀ ਆਦਿਕ ਸਰਦਾਰ ਤੋਹਫੇ ਲੈ ਕੇ ਆ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਤੋਹਫੇ ਦੇ ਕੇ ਨੀਪਾਲ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ।