ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਆਪ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਕਾਬਲ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ (ਸਿੰਧ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਵੀ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ। ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਨਕਦ ਸਾਲਾਨਾ ਖਰਾਜ ਦਾ ਇਸ ਰਿਆਇਤ ਦੇ ਬਦਲੇ ਕਿ ਓਹਦੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਓਸ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਰਹੇਗੀ, ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਖਰਾਜ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੰਗੀ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਖੱਚਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤੋਹਫਿਆਂ ਦੇ ਹਰ ਸਾਲ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ।

ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਆਕਲੈਂਡ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਆਪ ਮਿਲ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਕੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲੈਣ।

੨੧੬. ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ

ਸੋ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰਿ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਵੇ। ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਬੀਮਾਰ ਸਨ, ਤਦ ਵੀ ਓਹਨਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ੩੦ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਦਿਨ ਨੀਯਤ ਹੋਇਆ। ਰੋਪੜ ਵਾਂਗ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਅਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਬਹੁਮੁਲੇ ਤੋਹਫੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਨੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਕਦ ਜਿੰਨੀ ਮਲਕਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਾਬਲ ਤੇ ਸਿੰਧ ਦੀ ਬਾਬਤ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਂਦੀ ਰਹੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈਆਂ।

੨੧੭. ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣਾ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਕਣ ਦੋ ਦਫਾ ਅਸਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਖਾਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ ਤੇ ਸਵਾਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਿੱਛੋਂ ਗਵਰਨਰ ਆਇਆ। ਬੜੀ ਸ਼ਾਨੋ ਸ਼ੌਕਤ ਤੇ ਸਜ ਧਜ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੋਂਦੀ ਰਹੀ, ਗਵਰਨਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨਦਾਰੀ ਤੋਂ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੈਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੜੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ। ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਗਏ। ਇੱਕ ਹਫਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਕੰਵਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਅਰਾਮ ਆ ਗਿਆ।

ਇੱਥੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਇੱਕ ਸਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੈਠ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜੇ। ਸ਼ਾਲਾਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਦਰਬਾਰ ਹੋਇਆ। ਗੁਲਾਬ ਤੇ ਕੇਵੜਾ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ। ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਫੁਵਾਰੇ ਛੱਡੇ ਗਏ, ਝਰਨੇ ਚੱਲ ਪਏ, ਨਹਿਰ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਲਿਬਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਮਿਆਨੇ ਦੇ ਹੇਠ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਬੈਠੇ। ਦੇਸੀ ਰਾਗ ਰੰਗ ਸੁਣ ਕੇ ਗਵਰਨਰ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਜਲਸੇ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਲਸਾ ਇਹ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਦੂਜੀ ਰਾਤ ਬੜੀ ਹੀ ਸ਼ੋਕਦਾਇਕ ਆਈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਚਣਚੇਤ ਲਕਵਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਜਾਨ ਲੱਗਾ ਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਇਸ ਤੇ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪ ਹਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦੇ ਰਹੇ।