ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੇ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਰੱਖ ਕੇ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਦ ਸਿੰਧ ਤੇ ਕੋਇਟੇ ਦੇ ਰਾਹ ਕੰਧਾਰ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਇਧਰ ਕਰਨਲ ਵੈੱਡ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰਾਹ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪੁੱਜੇ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਈ, ਕਿੰਤੂ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗਊਕਸ਼ੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਗਵਰਨਰ ਤਾਂ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਵੈਂਡ ਸਾਹਿਬ ਫੌਜ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਠਹਿਰਿਆ ਰਿਹਾ।

੨੧੮. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ

ਮਾਘ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਜਦ ਲਾਹੌਰ ਅੱਪੜ ਗਈ, ਤਦ ੬ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰ ਫੌਜ ਵੀ ਕਰਨਲ ਵੈਂਡ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਕਤ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਹਿਮੂਰ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ਫੌਜ ਵੀ ਭੇਜੀ, ਜੋ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੀ।

੨੧੯. ਕਾਬਲ ਤੇ ਕੰਧਾਰ ਦੀ ਫਤਹ

ਸ਼ੁਰੂ ੧੮੯੬ ਬਿ. ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾ ਕੰਧਾਰ ਪੁੱਜਾ। ਇਸ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਸਾਰ ਸਾਰੇ ਬਾਕਰਜ਼ੇਈ ਪਠਾਣ ਨੱਸ ਗਏ। ੮ ਮਈ ੧੮੩੯ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਮਿਸਟਰ ਮੈਗਨਾਟਨ ਤੇ ਸਰ ਜਾਨ ਕੇਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋ ਓਸ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਗਵਨਰਮੈਂਟ ਵੱਲੋਂ ਤੋਹਫੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਹਰ ਇੱਕ ਰਸਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ੧੧ ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਲੁੱਟੀ। ਕਾਬਲ ੧੮ ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਫਤਹ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ।

੨੨੦. ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤਿਲਕ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਕਰਾਣ ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਂਦੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਲੜਕੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਾਜ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਬੁਲਾ ਕੇ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਓਹਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਓਹਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਹਜਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ; ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਸੂਧਾ ਤੇ ਭਗਤ ਸੁਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਦੀ ਬਾਂਹ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਕੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਸਮਝਣਾ। ਇਸ ਦੇ ਮੰਦੇ ਚੰਗੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰਹਿਣਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਮੁਲਾ ਸਿਰੋਪਾਓ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਵਾਯਾ ਗਿਆ:

'ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨਾਇਬ ਉਲਸਲਤਨਤ ਉਜ਼ਮਾ। ਖੈਰ ਖਾਹ ਸ਼ਮੀਮੀ ਦੌਲਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਆਜ਼ਮ। ਦਸਤੂਰ ਮੁਕਰਮ ਮੁਖਤਾਰ ਵ ਮਦਾਰਉਲ ਮਹਾਮ ਕੁਲ ਮੁਲਕ ਪੰਜਾਬ।' ਤੇ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

੨੨੧. ਸ਼ੇਰਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਚਲਾਣਾ

ਜਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਯੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਅਨਾਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਹਰ ਇੱਕ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ੧੦ ਲੱਖ ਦਾ ਚਬੂਤਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਓਸ ਤੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਦੋਸ਼ਾਲੇ ਵਿਛਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਸ ਤੇ ਲਿਟਾ