ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਚਬੂਤਰੇ ਤੇ ੧੫ ਹਾੜ ੧੮੯੬ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਮੁਤਾਬਕ ੨੭ ਜੂਨ ੧੮੩੯ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸ਼ੰਬੇ ਦੇ ਦਿਨ ਛੇ ਘੜੀ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ; ਜਿਸ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕ ਤੇ ਛਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਦਾਨੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਜਿਹੇ ਆਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌਂ ਗਿਆ ਕਿ ਫਿਰ ਪਾਸਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਹੋਰ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਜਵਾਹਰਾਤ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਰਪਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਓਸ ਦੇ ਦਾਨੀ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਨਮੂਨਾ ਸੀ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਕਿੰਤੂ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਸਰ ਬੇਲੀਰਾਮ ਤੋਸ਼ਾ ਖਾਨਾ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਤਾਜ ਹੋਵੇ, ਖੈਰਾਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।" ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਘਰ ਘਰ ਮਾਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।

ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵਿਖਾਵੇ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਰੋਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਤਾਂ ਰੋਂਦੇ ਸਾਹ ਰੁਕ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਿਨ ਕਵੇਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਬਾਣ ਕੱਢਿਆ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾ ਕੇ ਸ਼ਾਹਨਾ ਕਪੜੇ ਪਵਾਏ ਗਏ ਤੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਜੋ ਓਹ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਪਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਾਏ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੀਤਾ, ਸਾਲਗਰਾਮ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲੁਆ ਕੇ ਸਪਤ ਲਈ ਗਈ ਕਿ ਓਹ ਉਮਰ ਭਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ ਰਹੇਗਾ। ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੰਦਨ ਆਦਿਕ ਲਾ ਬਬਾਣ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਹੋ ਕੇ ਉਠਾਇਆ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਚਿਖਾ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਲੈ ਚਲੇ। ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਸਲਾਮੀ ਹੋਈ, ਝੰਡੇ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਮਾਤਮੀ ਵਾਜਾ ਵਜਣ ਲੱਗਾ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਫ਼ਿਕਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਦੇ ਸਵਾਰ ਤੇ ਪਿਆਦਾ ਪਲਟਨ ਮਾਤਮੀ ਕਦਮ ਰੱਖਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਤੇ ਪੋਤਰੇ ਚੌਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਕ ਸਪਾਹੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੋਂ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਚੌਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਰਾਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਬਬਾਣ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲਿਆ, ਤਦ ਅੱਗੇ ਬੇਅੰਤ ਖ਼ਲਕਤ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੇਹਰੇ ਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ, ਫ਼ਿਕਰ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਤੇ ਅਹਿਲਕਾਰ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਕੌਮ ਮੁਹੱਬਤ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੀ ਪਰਜਾ ਗ਼ਮਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।

ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਉਹ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ਼ ਜੋ ਅੱਗੇ ਗ਼ਮ, ਫ਼ਿਕਰ ਤੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਂ ਦੇ ਚੇਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖਿੜਾ ਦੇਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਪਾਸ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰੀ, ਤਦ ਹੈਰਾਨ, ਪਸ਼ੇਮਾਨ ਤੇ ਗ਼ਮ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੰਛੀ ਚੁੱਪ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਚਾਕ ਤੇ ਬੂਟੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਈ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਹੈਰਾਨ ਪਸ਼ੇਮਾਨ ਖਲੋਤਾ ਸੀ। ਸੋਸਨ ਦਾ ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਨਫ਼ਸ਼ਾ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਖੋਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਹਿੰਦੀ ਖੂਨ ਉਗਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਫੁੱਲ