ਕੁਮਲਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਬੁਲਬੁਲ ਫਲਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਅੱਥਰੂ ਪੂੰਝ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਰ ਸੜਕ ਮਿੱਟੀ ਉਡਾ-ਉਡਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਦਰੱਖਤ ਹੈਰਾਨ ਖੜੇ ਸੀ। ਫੁਹਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰੋਂਦੇ ਰੋਂਦੇ ਸੰਘ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਝਰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਥਰੂ ਵਗਾ ਵਗਾ ਕੇ ਪੱਥਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਬਬਾਣ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਯੇ ਅਸ਼ਰਫੀਆਂ ਤੇ ਬੁਤਕੀਆਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਬਬਾਣ ਜਦ ਚੰਦਨ ਦੀ ਚਿਖਾ ਤੇ; ਜੋ ਛੀ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਮਰੱਬਾ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਪੁੱਜਾ, ਤਦ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਚੱਕ ਕੇ ਸੀੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਚਿਖਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਬਬਾਣ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸੋਨੇ ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਜਵਾਹਰਾਤ ਆਦਿਕ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਤੇ ਝੰਡੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਲੁੱਟ ਲਈਆਂ।

ਅੰਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋਦਾਰ ਤੇਲ ਤੇ ਅਤਰ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੱਥੀਂ ਚਿਖਾ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਵਖਾਈ। ਸ਼ੋਅਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਾ ਲੱਗੇ। ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਗ਼ਮ ਤੇ ਫਿਕਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੌੜ ਦੌੜ ਕੇ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੜਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਕਿੰਤੂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਫੜ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਅੱਗ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬਲਣ ਲੱਗੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦਾ ਆਇਆ ਤੇ ਚਿਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਓਹ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਓਸ ਵੇਲੇ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਬੱਦਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਗਈ। ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਪੈਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਮਾਨੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦੇ ਗ਼ਮ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਵੀ ਰੋਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੁਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਜਿਸ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਤੇ ਰੋਅਬ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵੀ ਕੰਬ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ ਰਾਖ ਦਾ ਢੇਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਪਾਸਿ ਦਮਾਮੇ ਛਤੁ ਸਿਰਿ ਭੇਰੀ ਸਡੋ ਰਡ ॥

ਜਾਇ ਸੁਤੇ ਜੀਰਾਣ ਮਹਿ ਥੀਏ ਅਤੀਮਾ ਗਡ ॥੪੫॥       (ਸਲੋਕ, ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ- ੧੩੮੦)

੨੨੨. ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਸੁਭਾਵ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਕੱਦ ਤੇ ਸਾਵਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ। ਚੇਹਰੇ ਤੇ ਚੀਚਕ ਦੇ ਦਾਗ਼ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਅੱਖ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਅੱਖ ਬੜੀ ਦਲੇਰ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਚੇਹਰੇ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨੂਰ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਓਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਬੜੀ ਰੋਬਦਾਬ ਤੇ ਦਬਦਬੇ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮੱਥਾ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲਾ ਸੀ। ਓਸ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਲੰਮੀ ਦਾੜੀ ਚੇਹਰੇ ਤੇ ਬੜੀ ਹੀ ਚੰਗੀ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦਾੜ੍ਹੀ ਇੰਨੀ ਹੱਛੀ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਸਿਪਾਹੀ ਜਾਂ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਤੇ ਬੜਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਅੱਠ ਅੱਠ ਆਨੇ ਰੁਪਯਾ ਰੁਪਯਾ ਨਿਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਦੇਂਦਾ, ਜਿਸ ਤੇ ਕਈ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਇਸੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਰੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਪ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬੜਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਬੜੇ ਲਾਇਕ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੌਕਰ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਆਪ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਉਸ ਤੇ ਆਪ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਅਫਸਰ ਓਸ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਤੱਕ ਵਧਾ ਘਟਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਇੱਕ ਮੁਲਕੀ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਅਕਲ ਬੜੀ ਪੁੱਜਦੀ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਅਕਲ ਦੇ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦੇਂਦਾ ਸੀ, ਓਹੋ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਰਖੂ ਤੇ ਨਿਆਇਕਾਰੀ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਅਦੁਤੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਹੀ