ਡੋਗਰਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬੜਾ ਕ੍ਰੋਧ ਆਇਆ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਸੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਚੁੱਕ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਫੌਰਨ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਨਾਲੋਂ ਲੜ ਕੇ ਮਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਮਿਲਣ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਇਧਰੋਂ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ।

ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਝੱਟ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਆ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਮਾਫ਼ੀ ਚਾਹੀ, ਕਿੰਤੂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਕਹੇ ਤੇ ਇੱਕ ਨਾ ਮੰਨੀ। ਹੁਕਮ ਨਾ ਮੰਨਣ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਯਾਨਕ ਸਜ਼ਾ ਕੈਦ ਦੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਮੈਦ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਉਹਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਖਿਦਮਤਾਂ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਣਗੇ, ਕਿੰਤੂ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜੇਹਾ ਭੜਕਾਇਆ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੱਧ ਸੇਰ ਆਟਾ ਤੇ ਇਤਨਾ ਹੀ ਲੂਣ ਖਾਣ ਜੋਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਇਆ ਕਰੇ ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬੈਂਤ ਮਾਰੇ ਜਾਇਆ ਕਰਨ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੇ ਕਈ ਸਰਦਾਰ ਓਹਦੀ ਸਫਾਰਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਪਾਸ ਪੁੱਜੇ, ਜਿਸ ਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ੧੦ ਦਿਨ ਪਿੱਛੋਂ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪੱਕਾ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਚੋਰਾਂ ਡਾਕੂਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦੇਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹਦੇ ਵੇਲੇ ਚੋਰੀ ਚਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਰਥਾਤ ਅਮਨ ਅਮਾਨ ਰਿਹਾ।

ਰਖ ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਲਈ ਜਦ ਊਠ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਤਦ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਭੇਜਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਾਮੂਲੀ ਚਰਵਾਹੇ ਕਾਫੀ ਹਨ, ਚਾਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਨਾਲ ਭੇਜਣਾ ਇਹ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਬਿਨਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਊਠ ਭੇਜੇ ਗਏ, ਜੋ ਜਿੰਨੇ ਗਏ ਉਨੇ ਹੀ ਮੁੜ ਆਏ, ਅੱਗੇ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਭੇਜਣ ਤੇ ੫੦-੬੦ ਘੱਟ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਵਾਰ ਇੱਕ ਊਠ ਦਾ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਇਆ।

੭. ਲਾਰਡ ਐਲਨ ਬਰਗ ਦੀ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ

੧੮੪੨ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਐਲਨ ਬਰਗ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ, ਸੋ ਇਸ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੀ ਸ਼ੱਕ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਮਿਲਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਲਾਰਡ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬੜਾ ਲਾਲ ਪੀਲਾ ਹੋਇਆ, ਕਿੰਤੂ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਕੁਵਾਇਦ ਵੇਖ ਕੇ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਦੋਨਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇਕਰਾਰ ਪੱਕੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਜਦ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਹੋਈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਬਲ ਦੇ ਜੰਗ ਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਹਿੱਸਾ ਮੁੱਕਾ, ਅਰਥਾਤ ਜਦ ਕਾਬਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਤੇ ਮੇਮਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਤਦ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਬੜੀ ਕਠਨਾਈ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੇਕ ਦਿਲ, ਦਾਨਾ ਤੇ ਸ਼ਰੀਫ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ