ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੰਵਰ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਰਾਜ ਦਵਾਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਫੌਜ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬਾਬਤ ਕਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਤਨਖਾਹ ਮੈਂ ਦਿਆਂਗਾ। ਜਦ ਕੰਵਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋ ਕੜਯਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਫੌਜ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਈ, ਤਦ ਉਧਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਕੰਵਰ ਸਾਹਿਬ ਕਿਸੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਢੂੰਡ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜੰਮੂ ਦੀ ਇੱਕ ਪਲਟਣ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੋ ਉਹਨਾਂ ੫੦੦ ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਗੁਜਰਾਤ ਆ ਘੇਰਿਆ ਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸ਼ਕਸਤ ਦੇ ਕੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਫੌਜ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਖੇ ਤੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਓਹਨੂੰ ਵੀ ਰਕਮ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਖਿੱਝ ਕੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਵਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜਦਾਰੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਵਾ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਓਹਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਣ ਲਗੇ। ਵਜ਼ੀਰ ਤੇ ਜਲਾ ਪੰਡਤ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਧਮਕਾਣ ਲਗੇ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਵੇਰ ਜਲੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਦਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਓਹਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਾਮਾ ਸੀ, ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋਈਆਂ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਜਲਾ ਪੰਡਤ ਸਾਡੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੋ ਤੇ ਦੂਜਾ ਅੱਗੋਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੰਗੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਐਧਰ ਉਧਰ ਕਰ ਕੇ ਟਾਲਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਨਿਸਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਫੌਜ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗੀ ਤੇ ਮੇਰਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਇੱਥੇ ਹੋਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਤਦ ਉਹਨੇ ਚੁਪਚਾਪ ਜਲੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਧਨ ਮਾਲ ਸਾਂਭ ਕੇ ਜੰਮੂ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ।

ਇਕ ਦਿਨ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਊਠਾਂ 'ਤੇ ਲਦਵਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕਾਂ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਜਦ ਇਹ ਰਾਵੀ ਦਰਯਾ ਲੰਘ ਗਿਆ ਤਦ ਫੌਜ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ। ਫੌਜ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕੋਹ ਦੇ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ ਜਾ ਘੇਰਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਦੀ ਇਹ ਚਾਲ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜਲਾ ਪੰਡਤ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਓ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹੇਗਾ? ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਜਲੇ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਓਹਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੀ, ਤਦ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਸਤੇ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜ ਭਿੜ ਕੇ ੧੨ ਕੋਹ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਿੱਛੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੋ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਸਪਾਹੀ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਉੱਪਰੋਂ ਫੌਜ ਆ ਗਈ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜਲਾ ਪੰਡਤ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਓਸ ਦਾ ਮਾਲ ਧਨ ਜਿੰਨਾ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ੨੧ ਦਸੰਬਰ ੧੮੪੪ ਦੀ ਹੈ।

੧੧. ਸ੍ਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ੀਰ ਹੋ ਗਏ

ਸ੍ਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜਾ। ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਲੁਹਾਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੋਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸ਼ਾਹਅਲਮੀਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਲਟਕੇ ਰਹੇ ਤੇ ਪੰਡਤ ਜਲੇ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਬਲੀ। ਹਰ