ਇੱਕ ਹੱਟੀ ਅਰ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਫਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਲੋਕੀਂ ਓਹਦੇ ਹੱਥੋਂ ਤੰਗ ਸਨ। ਕੋਈ ਅਜੇਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਲੇ ਦਾ ਸਿਰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੋ ਚਾਰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕੱਢੀਆਂ ਹੋਣ। ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਗੰਦੀ ਮੋਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰੱਖਿਆ। ੧੯੦੨ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ, ਤਦ ਓਹਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਚਾਰ ਗੋਚਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਚਾਇਆ ਜਾਂ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ।

ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਵਿਥਿਆ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮਲੂਮ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ। ਓਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਸਲਤਨਤ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਕਿੰਤੂ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਤੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਨਿਮਕ ਹਰਾਮੀ, ਨਿਰਯਤਾ ਤੇ ਕਠੋਰ ਦਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਮਿਲਣਾ ਕਠਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਤੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਾਠਕ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਏ, ਡੋਗਰਿਆਂ ਦਾ ਹੱਥ ਪਿਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਵੇਖਣਗੇ। ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਜੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸਣਾ ਪਿਆ ਤਦ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ਤੋਂ, ਜੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਗੜੀ ਤਦ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤ੍ਯਾ ਕੀਤੀ ਤਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹੇ 'ਤੇ। ਅਜੇਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਡੋਗਰੇ ਹੀ ਸਮਝੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦਾ ਇੰਨਾ ਕਸੂਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਓਹ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਲਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਜੇ ਸਮਝੇ ਤਦ ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਓਹਦਾ ਟਾਕਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।

ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਦਿਆਂ ਹੀ ਚੁਣ ਚੁਣ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਰਵਾਣਾ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਲਈ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਤੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲੜਾਈਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਰੱਖਣਾ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ, ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਲੂਕ ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੀ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਵਜ਼ੀਰੀ ਮੁਕਾ ਕੇ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਜੋ ਤਾਕਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਅਲਤਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਚਲਣਾ ਪਿਆ। ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਣੇ ਆਦਿਕ ਤੁੜਵਾ ਕੇ ਕੰਠੇ ਬਣਵਾਏ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕੰਠਾ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਖਰਾਜ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਤੇ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਜੰਮੂ ਵਲ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਨਿੱਕਲ੍ਯਾ। ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਆਪੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦਰਯਾਏ ਤੋਂ ਵੀ ਲੰਘ ਕੇ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਹਿਰ ਜੰਮੂ 'ਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ।