ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਬਲ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ। ਝੱਟ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਜੀ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦਾ ਅੰਤਮ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤਕ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਦਾਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਸ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਛ ਰੱਖਯਾ ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਮਰਦੀ ਵਾਰ ਜਿਸ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਰੁਪਯੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਹਦਾ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੋਗੇ ਤਦ ਓਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠ ਦੱਬਿਆ ਰਹਿ ਜਾਏਗਾ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾ ਆਵੇਗਾ? ਮੈਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਟਾਕਰੇ 'ਤੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੱਕਣਾ, ਅੱਗੋਂ ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ ਕਰੋ। ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਕੇ ੩ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਊਠਾਂ 'ਤੇ ਲਦਵਾ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਦਿਲ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਤੀਜ਼ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਰਕਮ ਲੈਣੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਹਿਸਾਬ ਸਮਝਾਣ ਵਾਸਤੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਨਾਲ ਆਂਦਾ।

੧੮੪੫ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜਾ। ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਓਹਦੀ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਵਜ਼ੀਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਓਸੇ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਭਰਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਆਪ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੋ ੧੪ ਮਈ ੧੮੪੫ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੀ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਓਹਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲੀਆਂ ਵੇਖ ਖਰਾਜ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜੰਮੂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲਰਾਜ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਲਗਭਗ ਰੁਪਯਾ ਖਰਾਜ ਦਾ ਵਸੂਲ ਹੋਇਆ।

ਹੁਣ ਮੁੜ ਕੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚਾਲ ਚਲੀ। ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਕੰਵਰ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੱਦਦ ਦੇ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਦੁਵਾਣ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਪੱਟੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਤੁਸੀਂ ਕੰਵਰ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੇਹੜਾ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਢੋਗੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਆਪਣੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਪੱਕੀ ਨ ਸਮਝੋ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਮਨੋਰਥ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦੇਵੇਗਾ, ਤਦ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨੀ ਦੁਸ਼ਮਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਾ ਛੋੜੇਗੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਉਸ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਇਆ।

ਜਦ ਕੰਵਰ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਗਿਆ, ਤਦ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਲੈਣ ਗਏ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਵੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜਿਡੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬੜਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਇਆ। ਕੰਵਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੁੱਧੂ ਦੇ ਆਵੇ ਕੋਲ ਔਟੀਟੇਬਾਇਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ: ਨੇੜੇ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਦਵਾ ਦੇਂਦੀ, ਪਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕੋਲੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪੰਜੀ 2 ਰੁਪਯੇ ਦਾ ਕੈਂਠਾ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲੀਤਾ। ਫੌਜ ਦੇ ਨੰਬਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਵੋ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਹੁਣ ਮੌਕਿਆਂ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਬੁਲਾਵਾਂਗੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੁਸਾਂ ਆ ਜਾਣਾ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰ ਦਵਾਵਾਂਗੇ।

ਹੁਣ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਐਸੀ ਹਿੰਮਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਟਕ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹ ਕਰ ਲੀਤਾ ਅਤੇ ਜਦ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਪਠਾਨ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਏ ਤਦ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਕਾਬਲ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਚਿੱਠੀ ਚਪੱਠੀ ਲਿਖਣੀ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ