ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਡਰ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੱਦਦ ਲੈ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਬੇਮੁਹਾਰਾਪਨ ਤੋਂ ਕੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੀ ਵਜ਼ੀਰ ਸਭ ਨੂੰ ਅਪਨੀ ਜਾਨ ਦਾ ਡਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇਹੜਾ ਦਿਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਭਾਗਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।

ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਰਾ ਜਰਾ ਗੱਲ ਦਾ ਰੋਜ਼ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਇਸ ਬੇਅਮਨੀ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਸਿੱਟਾ ਨਿੱਕਲਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਫੌਜ ਦੇ ਬੇਮੁਹਾਰਾਪਨ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਦਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਫਰੰਗੀਆਂ ਨੇ ਆਪਨੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਪਕ੍ਯਾਈ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਫੌਜ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਚ ਖੜਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਖੈਰ ਖਾਹ ਦੋਸਤ ਦੀ ਨੀਯਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਫ਼ਰਕ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੋਂ ਦੀ ਰਖ੍ਯਾ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਣ ਪਤਰਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਲਕ ਲੈਣ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੀ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਵੱਸੋਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਤਯਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹੋ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਸੀ ਕਿ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟ ਮੇਜਰ ਬ੍ਰਾਡਫੁਨ ਸਾਹਿਬ ਏਜੰਟ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਸੋਢੀਆਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਵਿੱਚ (ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 'ਤੇ ਸਾਰਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਲ ਹੱਥ ਵਧਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ) ਆਪਣਾ ਦਖ਼ਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਓਹ ਇਲਾਕੇ ਜੋ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ ਸਨ, ਜਿਹਾ ਕਿ ਪਟ੍ਯਾਲਾ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਰਖ੍ਯਾ ਵਿੱਚ ਕਰਾਰ ਦੇਣਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਮਲੂਮ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ* ਬਣਿਆ।

ਓਨਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਫਵਾਹ ਵੀ ਉਡੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਓਹ ਇਲਾਕਾ ਜੋ ਦਰਯਾਏ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਓਸ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਕਾਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੇਰ ਖਤ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਨਾ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਵੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖਰਾਜ ਨਾ ਦੇਵੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਮਾਲਕ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਬੇਅਮਨ ਹੋਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕ ਬੜੇ ਡਰੇ ਤੇ ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਇਹੋ ਹੀ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲਗੀ।

ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਰਹੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਜਹੀ ਜ਼ੋਰ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਿੜਾ ਕੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਮੌਕਾ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਇਆ। ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਲਾਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਦਰਬਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਦੀਵਾਨ ਦੀਨਾਨਾਥ ਨੇ ਇੱਕ ਬੜੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤਕਰੀਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪੁਰ ਜੋਸ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਜੀ! ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਓਹਨਾਂ ਪ੍ਰਣਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਛਿੱਕੇ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ

-------------------

* ਦੇਖੋ ਕਨਿੰਘਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸਫਾ ੨੯੫ ਤੇ ੨੯੬