ਹੈ ਤੇ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਫੌਜ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਮੋੜਾਂ; ਜੋ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਵੀ ਓਸੇ ਵੱਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ੧੫ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਸੀ, ਓਸ ਤੇ ਵੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਗਲ ਵਧੀਕੀ ਦੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਓਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜੋ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਾਸ ਸਨ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਏਜੰਟ ਨੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਏ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਭਗੌੜੇ ਪਨਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਬਤ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁੱਛ ਗਿੱਛ ਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਵਾਕਈ ਇਹ ਗੱਲ ਏਜੰਟ ਕੋਲੋਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈ**, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਨਾਂ ਸਲਤਨਤਾਂ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਣ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੇ ਵੀ ਕਿੰਨੇ ਚਿਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੈਸਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸੋ ਜੇ ਕਦੀ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਰਾਲਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਦ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਬਿਨਾਂ ਬਰਬਾਦੀ ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਇੱਕ ਬਨਾਵਟੀ ਖਤ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੁਨਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਜ਼ਮੂਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਡੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਕੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਦੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਕ ਬੰਨ੍ਹੇ, ਤਦ ਅਸੀਂ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਯਾਰ ਹਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕ ਨੀਯਤ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਇਕੱਠ ਕਰ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰਾਂ ਤੇ ਪੈਂਚਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਪਸੰਦ ਹੈ ਤੇ ਅਸਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਜੂਰ ਹੈ।

੬ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ (ਉਪਰਲੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ) ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ ਖਿਲਅਤ ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਰਾਜਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਸਮਾਧ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸ਼ਪਤ ਉਠਾਈ।

ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ੧੦੦੦ ਸਵਾਰ ਤੇ ੪੦ ਤੋਪਾਂ ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵੱਲ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ੪ ਤੋਪਖਾਨੇ ਤੇ ਪਿਆਦੇ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੇ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਲੰਧਰ ਵਲ ਕੂਚ ਕਰਨ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਲਕੱਤੇ ਤੱਕ ਮਾਰ ਕਰਾਂਗੇ, ਕੋਈ ਮਦਰਾਸ ਤੇ ਬੰਬਈ ਤਕ ਹੱਥ ਮਾਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਕਈ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਤੱਕ ਜਿੱਤ ਕੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਰੀਆਂ ਉੱਥੋਂ ਲਿਆਵਾਂਗੇ। ਕਿੰਤੂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੋਂਦ ਗੁੰਦ ਰੱਖੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਬੇਮੁਹਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਪਾਸੋਂ ਮਰਵਾ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਹੱਦਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਹੋਰ ਫੌਜ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਾਡਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲੀ ਪਲਾਉ ਪਕਾਂਦੇ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਨ ਅਗੋਂ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਦ ਜਿਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਈਏ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਤਾਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੋ ਬ੍ਰਾਹਮਨ ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਹੀ ਬਨਾ ਲਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਕੁਣ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ।

-------------------

**ਤਾਰੀਖ ੨. ਕਨਿੰਘਮ ਸਫ਼ਾ ੩੦੦