ਚੱਲਣ ਵੇਲੇ ਫੌਜ ਨੇ ਤਨਖਾਹ ਮੰਗੀ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਤਾਂ ਖ਼ਾਲੀ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਾਓ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਖਾਓ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਲ ਤੇ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁਲਕ ਜਾਣ ਰੱਖੀ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਸਿਰਫ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਜਿਕਣ ਹੋ ਸਕਿਆ ਖ਼ਰਚ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ੨੩ ਨਵੰਬਰ ੧੮੪੫ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ੨੨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਤੇ ੪੦ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕੀਤਾ ਤੇ ੨੪ ਕੋਹ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਓਸੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਬੜੀ ਸਜ ਧਜ ਨਾਲ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਲ ਚੱਲ ਪਿਆ ਤੇ ਫਲੌਰ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਜਾ ਠਹਿਰਿਆ। ਏਧਰ ੧੧ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਨ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਮਿਸਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਤਾਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ੧੫ ਮੀਲ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਜਾ ਠਹਿਰੀ ਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਮੁਦਕੀ ਜਾ ਡੇਰਾ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਇਹ ੮੦ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਤੇ ਕੁਲ ੨ ਲੱਖ ਆਦਮੀ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉੱਤਰ ਗਿਆ। ੧੪ ਦਸੰਬਰ ਮੁਤਾਬਕ ੨੧ ਮੱਘਰ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਵਾਲਾ, ਜਨਰਲ ਬੁਧ ਸਿੰਘ, ਜਨਰਲ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠਾ ਆਦਿਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ੧੦ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਲੈਣਡੋਰੀ ਜੋ ਉਧਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਲੁੱਟ ਲਈ। ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪਾਣੀਛੰਬ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ ਜਾ ਕੇ ਆਪ ਮੇਲ ਲਈ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਮੁਲਕ ਤੇ ਮਾਲ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖ ਸਕਣ? ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਅਜੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲ ਕੂਚ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਓਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇਵੇਗਾ।

ਇਥੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਹਾਲ ਲਿੱਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਮੁਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਾਂ ਖਾਹਮਖਾਹ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਟੱਕਰ ਮਾਰੀ ਸੀ? ਕਿੰਤੂ ਇਹ ਇੱਕ ਬੜਾ ਹੀ ਪੇਚੀਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਖ਼ਿਆਲ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਆਪ ਹੀ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਨਿਆਏਸ਼ੀਲ ਪਾਠਕ ਕਰ ਲੈਣਗੇ, ਕਿੰਤੂ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਥੇ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸਾਡਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਅੱਖੀ ਡਿੱਠਾ ਤੇ ਕੰਨੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਿਆਏਸ਼ੀਲ ਜਰਨੈਲ ਕਨਿੰਘਮ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੰਘ ਯੁੱਧ ਆਦਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ:

ਜਦ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਦੇਸ ਜਿੱਤਦੇ ਚਲੇ ਆਏ। (ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਬਾਬਤ ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ ਕੀ ਹੈ) ਤਦ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ੪੬ ਕਰੋੜ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਤੇ ੨੨ ਕਰੋੜ ਆਮਦਨੀ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਬਦਰ ਤੇ ਭਖਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ੧੮੦੯ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤਕ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਇੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣ ਪੱਤ੍ਰ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਦੋਹਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਾਂ ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਮੁਦਤ ਤਕ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੜੀ ਪਕਿਆਈ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਹੋਂਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਫਿਰ ਜਿਸ ਦਾ ਅਚਣਚੇਤ ਕੱਚ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟਣਾ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਓਹਦੇ ਪੂਰੇ ਬਿਆਨ ਦਾ ਲਿਖਣਾ ਭਾਵੇਂ ਬੜਾ ਹੀ ਗੁੰਝਲ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਕਿੰਤੂ ਕਨਿੰਘਮ ਜਹੇ ਨਿਆਏਸ਼ੀਲ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਾਹਰਾ ਵਧੀਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਜ਼ਰੀ ਆਈ, ਕਿੰਤੂ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਇਕਰਾਰ ਤੋੜਨ ਦੀਆਂ ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ (ਵੇਖੋ ਕਨਿੰਘਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਫਾ ੨੧੭ ਤੇ ਇਤਹਾਸ ਯੁੱਧ ਪੰਨਾ ੨੯ ਤੋਂ ੪੭ ਤਕ) ਇਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਵਲ ਤਾਂ ਬੇਲਿਹਾਜ਼ੀ ਸਿੰਧ