ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਬਤ ਸਰ ਹਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਮੇਹਜਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਬੜਾ ਸਿਰ ਖਪਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਸਨ, ਸੋ ਨਿਆਏਸ਼ੀਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ:
੧. ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਪਾਸ ਛਾਵਣੀ ਨਾ ਬਣਾਵਾਂਗੇ, ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੁਧਿਆਣੇ ਛਾਵਣੀ ਬਣਾਈ ਗਈ।
੨. ਗੋਰਖਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗ ਪਿੱਛੋਂ ਸਪਾਟੂ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਇਕੱਤ੍ਰ ਕੀਤੀ ਗਈ।
੩. ਸੰ: ੧੮੩੮ ਨੂੰ ਗਜ਼ਨੀ ਤੇ ਫੌਜ ਲੈ ਜਾਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ, ੧੨ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਏਥੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਫੌਜ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ੧੮੪੩ ਤੱਕ ਕਾਬਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਣੀ ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਛਾਵਣੀ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲਈ।
੪. ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੰਟਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਕਈ ਥਾਵੇਂ ਰੱਖੀ ਗਈ।
੫. ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਾ ਰਈਸ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਜੇਹਾ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਦਾ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਮੱਦਦ ਦੇਂਦੇ ਰਹੇ। ਬਲਕਿ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁਲਕ ਬਚਾਇਆ ਤੇ ਓਹਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੀਨ ਰਾਣੀ ਲਛਮਨ ਕੌਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖੀ ਰੱਖਿਆ। ਓਹ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫਸਲਾਣ ਤੇ ਸਿਰਫ ਰਾਣੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਓਹਦੇ ਮਰ ਜਾਣ ਤੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਹਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੈ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।
੬. ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਰੱਖ੍ਯਾ ਲਈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਦ ਓਹਨੂੰ ਛੁਟੀ ਦੇ ਕੇ ਓਹਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਦੂਜੀ ਪਾਰਟੀ ਭੇਜੀ ਗਈ, ਤਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਕਰਨੈਲ ਰਜਮੈਂਡ ਦੀ ਜਗਾ ਮੇਹਜਰ ਬ੍ਰਾਡਫੁਟ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ, ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਖ ਸਵਾਰਾਂ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ੧੮੦੯ ਦੇ ਇਕਰਾਰ ਨਾਮੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਹਮਲਾ ਕਰਾ ਕੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਿੰਤੂ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਹੈ ਉਸ ਸਿੱਖ ਰਸਾਲਦਾਰ ਨੂੰ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬੇਸਮਝੀ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇ ਜੇ ਅਸਾਂ ਵੀ ਗੋਲੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦਾਨਾ ਅਫਸਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾ ਲਿਆ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ।
੭. ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੇ ਪੁਲ ਬਨਾਣ ਲਈ ਜੋ ਵੱਡੀ-ਵੱਡੀ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਬੰਬੇ ਤੋਂ ਮੰਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਟਫੁਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਮੰਗਾਈਆਂ।
੮. ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕੜੀ ਫੌਜ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਰੱਖੀ ਗਈ।
੯. ਸੰ: ੧੮੩੮ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ੨੫੦੦ ਸਿਪਾਹੀ ੬ ਤੋਪਾਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਐਲਨਬਰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ੧੪ ਹਜ਼ਾਰ ਸਪਾਹ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ੫੭ ਤੋਪਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ੩੦ ਹਜ਼ਾਰ ਸਪਾਹੀ ੬੯ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਘੇਰ ਲਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟ ੧੦ ਹਜ਼ਾਰ ਸਪਾਹੀ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ, ੧੨ ਹਜ਼ਾਰ ਅੰਬਾਲੇ ਤਯਾਰ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਇਹ ਤੇ ਐਹੋ ਜਹੀਆਂ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਕਹਿ ਸਕੇ ਕਿ ਪ੍ਰਣ ਪਤਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ?
