ਜਦ ਤਕ ਤਾਰੀਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਲਿਖੇ ਰਹਿਣਗੇ ਤਦ ਤਕ ਆਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਰਹੇਗੀ ਤੇ ਬੇਈਮਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਲਾਹਨਤ ਦਾ ਧੱਬਾ ਸਦਾ ਲਗਾ ਰਹੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਿਖ ਮੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾ ਫਿਰ ਇਸੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਉਖੇੜਨ ਦੀ ਨਿਮਕ ਹਰਾਮੀ ਕੀਤੀ। 'ਜਿਸ ਹਾਂਡੀ ਵਿੱਚ ਖਾਈਏ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਕਰੀਏ' ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਗੇਬਾਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਘੜੀ ਘੜੀ ਜੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰ ਕੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਧੌਂਸਾ ਵਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਚਾਲਾਂ ਦਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦਾ ਜੋ ਦਗੇਬਾਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰੇ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਅਚਣਚੇਤ ਜਾ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗਲ ਜਾ ਪਏ ਹਿਸਾਬ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਦ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ।

ਮਿਸਟਰ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਏਜੰਟ ਮਿਸਟਰ ਬ੍ਰਾਟਫੁਟ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਪਾਲਸੀ ਜੋ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਹਦੀ ਫੌਜ ਵਧਾਣ ਤੇ ਦਰਯਾਏ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੇ ਇੱਕ ਦੋ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ (ਜੇਹਾ ਕਿ ਆਨੰਦਪੁਰ ਆਦਿ ਕਦੇ ਸੋਢੀਆਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਮਾਖੋਵਾਲ ਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਕੁਰਕੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਲੁਕਣ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ ਸੀ) ਪ੍ਰਤਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਸੀ, ਅਜੇਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਕੌਮ ਨੂੰ ਭੜਕਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਹੋਂਦਾ। ਸੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ:

'ਮੇਹਜਰ ਬ੍ਰਾਟਫੁਟ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਮਾਲੂਮ ਹੋਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ ਹੋਣ ਦੀ ਜਗਾ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦੀ ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਰਾਏ ਤੇ ਨੋਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ:

'ਮੇਹਜਰ ਬ੍ਰਾਟਫੁਟ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨੀਯਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਛਿੜਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਕਾਸ਼! ਕਲਾਰਕ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਏਜੰਟ ਰਹਿੰਦੇ। ਤਦ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਨਾ ਹੋਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਹਜਰ ਬ੍ਰਾਟਫੁਟ ਬਾਬਤ ਇਹ ਆਮ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਓਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਨ ਹੈ।' ਸੋ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਨਿੰਘਮ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੇਹਜਰ ਬ੍ਰਾਟਫੁਟ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। (ਵੇਖੋ ਤਾਰੀਕ ਕਨਿੰਘਮ ਪੰਨਾ ੨੯੭)

ਕਨਿੰਘਮ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰੱਖ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਹੀ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਦੂਸ਼ਨ ਲਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ:

'ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮੁਢ ਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ, ਕਿੰਤੂ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅੰਗੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਜੋ ਪਾਲਸੀ ਵਰਤੀ, ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਅਮਨ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੌਲ ਇਕਰਾਰਾਂ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਾਂ ਬੜੀ ਲੜਾਈ ਤੇ ਦੂਰ ਦਰਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸਭਿਅ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਅਜੇਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਦ ਕਿ ਓਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਸਨ।'

ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਦੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ੁਬ੍ਹਾ ਨਹੀਂ, ਕਿੰਤੂ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਕੇਵਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਤੇ ਇਨਸਾਨ ਮਾਤ੍ਰ ਦੇ ਤਕਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। (ਵੇਖੋ ਕਨਿੰਘਮ ਸਫਾ ੩੫੦) ਸਾਡਾ ਕਨਿੰਘਮ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਇਸ ਕਦਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜੋ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਸੰਮਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਮੇਹਜਰ ਬ੍ਰਾਡਫੁਟ ਵਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਹੋਂਦੀਆਂ, ਤਦ ਸ਼ਾਇਦ ਫੌਜ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਦਰਬਾਰ ਵਾਲੇ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਭੜਕਾਉਂਦੇ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਪੈਣ ਦੀ ਕਦੇ