ਚੌਥਾ ਮਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਵਾ ਰਖਾਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਕੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾ ਦੇਂਦੇ ਤਦ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਫਤਹ ਨਾ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸੀ; ਆਮ ਲੋਕੀ ਵੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ, ਫਿਰ ਜੇ ਕਦੀ ਕੋਈ ਮੁਲਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਦਾ ਤਾਂ ਦੇਸੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ, ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਕਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਅਫਸਰ ਬੁਰੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਲਈ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ ਵੀਟਨ ਨੂੰ ਤਯਾਰ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ ਕੋਈ ਬਦੇਸ਼ੀ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰੇ। ਹਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਆਪਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨੌਕਰ ਸਮਝ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਲੀ ਖਿੱਚ ਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਸਪਾਹੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤਕ ਦੇ ਕੰਮ ਆਪ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਬੰਦੂਕ ਚਕਦਾ, ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਂਦਾ ਤੇ ਗੱਡੀ ਵੀ ਟੋਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਭਾਵੇਂ ਬੜਾ ਤਯਾਰ ਬਰ-ਤਯਾਰ ਤੇ ਪੱਕੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਸਪਾਹੀ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜੇਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵਾਹ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸੀ। ਸੋ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਮੁਦਕੀ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੋਰਚੇ ਜਾ ਲਾਏ। ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੂੰ ਜੋ ਬੜਾ ਬਹਾਦਰ ਸਪਾਹੀ ਸੀ ਪੁੱਜੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਜੰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਦ ਓਹ ਘੋੜਾ ਦੁੜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਖਲੋਤਾ। ਪੂਰਬੀਏ ਸਪਾਹੀ ਕੋਈ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੇ ਤੇ ਕੋਈ ਖਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਕੋਈ ਪਕਾ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੰਗ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵੱਜਣ ਤੇ ਫੌਜ ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਝਟ ਲੜਾਈ ਤੇ ਤਯਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਨਰਲ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਸਮਿਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਵਾਰ ਫੌਜ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਸਰਜੇਲ ਮੈਕਸਲ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਬਰਗੇਡ ਤੇ ਜਰਨਲ ਗਿਲਬਰਟ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਤੁਰਪ ਤੋਪਖਾਨੇ ਸਮੇਤ ਕਰਨੈਲ ਬਰਕ ਸਾਹਿਬ ੧੨ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸਮੇਤ ਤੇ ਇੱਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਅਰਥਾਤ ਫੌਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਾਲਾ ਈਟਡਰੇਗਨ, ਦੂਜਾ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਰਸਾਲਾ, ਤੀਜਾ ਲਾਈਟ ਕੇਵਲਰੀ ਤੁਰਕ ਸਵਾਰਾਂ ਦਾ, ਚੌਥਾ ੯ ਨੰਬਰ ਦੀ ਰਜਮਟ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ੧੨ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੀ ਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਜਮਾ ਕੇ ਖੜੀ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਘਟ ਤੇ ਬਾਲੂ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਖੜਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਤਦ ਇੱਕ ਦਮ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਦ ਫਿਰ ਉਧਰੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਖੋਹਲ ਦਿਤੇ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਭਾਵੇਂ ੨੦-੨੫ ਹਜ਼ਾਰ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਕਿੰਤੂ ਜਨਰਲ ਕਨਿੰਘਮ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ੨ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਦਲ ੧੦ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ੨੨ ਤੋਪਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ੧੧ ਹਜ਼ਾਰ, ੪੨ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸਨ। ਜਦ ਇਧਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਅੱਗੇ ਵਧੀ ਤਦ ਓਧਰੋਂ ਖਾਲਸਾ ਵੀ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਜਦਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਬਾਦਾ ਸਿਰ ਤੇ ਆ ਪੁੱਜਾ। ਸਿੱਖ ਗੋਲ ਅੰਦਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ ਵੇਰ ਇੰਜ ਤੋਪਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਕਿ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

ਜਨਰਲ ਬੇਲੰਗਟਨ ਤੇ ਬਰਕ ਸਾਹਿਬ ਜੋ ਹੁਣੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਟਗਸੀਉ ਨਪੋਲੀਅਨ ਬੋਨਾਪਾਰਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਆਪਣੀ ੬ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜ ਚੜੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਵਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੋਰੇ ਮਤਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਆ ਪਏ ਤੇ ਕਿੱਲ ਠੋਕ ਕੇ ਤੋਪਾਂ ਨਕੰਮੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਓਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ,