ਕਿੰਤੂ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਵਾਣ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਪਲਟਨ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ ਦੁਹਾਂ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਤੱਕੜੀ ਮੁੱਠਭੇੜ ਹੋ ਪਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਿਆਦੇ, ਫੌਜ ਦੇ ਅਫਸਰ, ਸਰ ਜਾਨ ਮੈਕਸਲ, ਸਰ ਐਜ਼ ਸਮਿਥ ਤੇ ਗਿਲਬਰਟ ਸਾਹਿਬ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਅਫਸਰ ਦਗ਼ੇਬਾਜ਼ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਜੁਧਿਆ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ, ਅਮਰ ਨਾਥ, ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਘਨੱਯਾ ਲਾਲ, ਜਨਰਲ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਜਨਰਲ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਜਨਰਲ ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਰਨੈਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲਾ ਦਿਤੇ। ਜੇ ਕਦੀ ਇੱਕ ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਹੋਰ ਅਜੇਹੀ ਲੜਾਈ ਹੋਂਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਲਬਰਟ ਤੇ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਘਬਰਾ ਗਏ ਸਨ, ਤਦ ਜ਼ਰੂਰ ਫਤਹ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਹੱਥ ਆਉਂਦੀ। ਕਿੰਤੂ ਦਗੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਨਿਮਕ ਹਰਾਮ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੌੜਾ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਦ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਦ ਠੀਕ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦ ਕਿ ਫਤਹ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਖੁਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ੪ ਹਜ਼ਾਰ ਸਪਾਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੋਗਰੇ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਸਨ, ਲੈ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸ ਪਿਆ (ਕਿਉਂਕਿ ਓਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਾਰਡ ਨੂੰ ਲਿਖ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਤੇ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦਿਵਾਣੇ ਆਇਆ ਹਾਂ) ਭਾਵੇਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਘਨੱਯਾ ਲਾਲ, ਅਜੁੱਧਯਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਤੇ ਅਮਰਨਾਥ ਆਦਿਕ ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੱਸ ਗਏ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਤਦ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਜੋ ਜਨਰਲ ਵੰਟੋਰਾ ਨੇ ਬੜੀ ਹਛੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸ੍ਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਖਾਣ ਲਈ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤਕ ਲੜੀ। ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਰਾਤ ਚਲੀ ਗਈ। ਓਧਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਤਾਂ ਮਹਤਾਬ ਜਲਾ ਕੇ ਚਾਨਣਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਫੌਜ ਵੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆ ਪੁਜੀ। ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ* ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰ ਸੈਨਾ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਾਂਦੇ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਇਧਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਿਸਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਦਮੀ 'ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਨੱਸ ਚਲੋ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਨੱਸ ਚਲੋ' ਦੇ ਅਵਾਜੇ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਬੜੀ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਧਸ ਕੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦੁਤੀ ਸੂਰਮਤਾ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਅਖੀਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਬਹੁਤ ਅੰਧੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਦ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਆਪ ਕ੍ਰਿਚ ਖਿਚ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਖਲੋਤਾ। ਮਿਸਟਰ ਕਰੀ ਦੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹਾਰ ਮੰਨ ਚੁੱਕੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੀ ਜਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਆ ਗਈ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਛਡਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਅੰਧੇਰੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜਿਧਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੋਇਆ, ਉਧਰ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਹੀ ਹਾਲ ਓਸ ਵੇਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਪਾਹੀ ਤੇ ਅਫਸਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਜੇ। ੧੯ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਨਿੱਕਲਦੇ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ੧੭ ਤੋਪਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਓਹਨਾਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਫਤਹ ਦੀ ਸ਼ਲਕ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ। ਓਧਰ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸੰਭਾਲਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ੧੭ ਤੋਪਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਈਆਂ, ਕਿੰਤੂ ਇਹ ਫਤਹ ਕੋਈ ਅਜੇਹੀ ਫਤਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੇ ਫਖਰ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵੇਖ ਕੇ

------------------

*ਇਹ ੧੮੪੪ ਵਿੱਚ ਲਾਟ ਬਣ ਕੇ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਪੁਰਤਗਾਲ ਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸਾਂ ਦੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਕੱਟ ਜਾਣ ਕਰ ਕੇ ਟੁੰਡਾ ਲਾਟ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।