ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੇਵਲ ਫਤਹ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖ ਕੇ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ ਚੀਫ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਸਿੱਖਾਂ ਜਿਹੀ ਬਹਾਦਰ ਕੌਮ ਦੇ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਖਲੋਤਾ। ਓਧਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ੧੨ ਪਲਟਣਾਂ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਮੰਗਾਈਆਂ। ਜਦ ਇਹ ਫੌਜ ੧੯ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ੫੨ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆ ਮਿਲੀ, ਤਦ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ੫ ਕੋਹ ਤੇ ਮੁਦਕੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਅਫਵਾਹ ਅਨੁਸਾਰਤਾ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਤੇ ੧੦੮ ਤੋਪਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕਿੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ੧੫ ਪਲਟਣਾਂ ੧੦ ਰਸਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਸਨ (ਵੇਖੋ ਕਨਿੰਘਮ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਪੰਨਾ ੩੦੭) ਹੁਣ ਜਦ ੨੧ ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਝਟਪਟ ਤਯਾਰ ਬਰ ਤਯਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਸਰ ਜਾਨ ਲਿਟਲਰ ਤੇ ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਵੈਲ ਸਾਹਿਬ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਤੇ ਅੱਗ ਵਸਾਂਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਤਿੰਨ ਤੁਰਪ ਇੱਕ ਪਿਛੇ ਤੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸਜੇ ਖਬੇ ਨੀਯਤ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਕਿ ਲੜਾਈ ਦੇ ਵੇਲੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਕੰਮ ਆਉਣ। ਇੱਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਸਮਿਥ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਥੋੜੇ ਜਹੇ ਸਵਾਰ ਵੀ ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਯਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਡੇਢ ਘੰਟਾ ਦਿਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਹ ਫੌਜ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਅੱਗ ਵਸਾਂਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਉੱਤਰ ਮਿਲਣ ਲੱਗਾ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਵੱਡੇ ਪਲੇ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਾਂ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀਆਂ। ਕਈ ਵੇਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਪਾਹ ਦਲੇਰਾਨਾ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਪਈ, ਕਿੰਤੂ ਹਰ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬੰਦੂਕਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਕਿ ਸ਼ਤਰੂ ਦੀਆਂ ਧਜੀਆਂ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਗੋਰਾ ਫੌਜ ਨੇ ਬੜੀ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਨਾਲ ਕਈ ਵੇਰ ਧਾਵਾ ਕੀਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪੁਚਾ ਸਕੀ। ਜਿਸ ਕੌਮ ਨੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸੱਚੇ ਜਵਾਂਮਰਦ ਨਿਪੋਲੀਅਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫਤਹ ਦਾ ਡੰਕਾ ਵਜਾਇਆ ਸੀ, ਅੱਜ ਓਹਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰ ਧੀਰਜ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸੂਰਮਤਾ ਵੇਖ ਘਾਬਰ ਕੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਤਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਤਿਉਂ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਉਠਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਏਸ਼ਿਆਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਾਣੀ ਪਈ ਸੀ, ਜੇੜ੍ਹੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਤੇ ਸਹਾਰਨੀ ਪਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਰਸਦ ਦੀਆਂ ਤੇ ਸਮਾਨ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਕੰਮੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਕਪਤਾਨ ਲੰਗਲ ਤੇ ਹੇਲਨ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਕੜਕ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਸੈਨਾ ਤੇ ਆ ਪਏ। ਮੋਰਚਾ ਖੋਹ ਕੇ ਛੇ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਇਸੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਾਰ ਪਲਟਣਾਂ ਮਾਨਾਂਵਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਸਨ, ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਨੀ ਜਵਾਂਮਰਦੀ ਨਾਲ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋਪਾਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਓਹ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਖੋਹ ਲਈਆਂ ਤੇ ਅਜੇਹੇ ਗੋਲੇ ਮਾਰੇ ਕਿ ਕਈ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਾਂ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਬਾਰੂਦ ਦਾ ਢੇਰ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਜਵਾਨ ਮਰ ਗਏ ਤੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਜਵਾਨ ਤੇ ਘੋੜੇ ਝੁਲਸ ਕੇ ਡਿਗ ਪਏ। ਇਹ ਰਣਛੇਤਰ ਬੜਾ ਹੀ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਇੰਨੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਲੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਿੱਠ ਨਾ ਵਿਖਾਈ ਤੇ ਸਾਬਤ ਕਦਮੀ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਵਾਹਵਾ ! ਇੰਨਾ ਭੁਚਾਲ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਟੁੱਟੀ, ਓਹਨਾਂ ਸਿਵਾ ਇਸ ਸੋਨਾ ਉਗਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੋਵੇ? ਸੱਚ ਹੈ! ਡੇਗਣ ਨਾਲੋਂ ਜੋ