ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ ਉੱਠ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਏ, ਓਹ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਇੰਨੀ ਘਾਬਰ ਗਈ ਕਿ ਓਸ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਘਾਬਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਲਗੀਆਂ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਫਤਹ ਵਲੋਂ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਹੱਕੇ ਬੱਕੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਕਰਨੈਲਾਂ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਓਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਈਆਂ, ਸਪਾਹੀ, ਅਫਸਰ ਤੇ ਕੁਲੀ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੁਟ ਗਈ ਸੀ। ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਝੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਚਲਾ ਤਾਂ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਤੇ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਛੱਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਫਸਰ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਫਿਰਦੇ ਤਾਂ ਹਨ, ਕਿੰਤੂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਨੁਕਸਾਨ ਕਿਸ ਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਵਰਤੋਂ ਕੌਣ ਕਰੇ? ਸਾਰੇ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਖਤਰੇ ਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਅਜੇਹੇ ਕਰੜੇ ਸ਼ਤਰੂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵਾਹ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸੀ। ਓਹਨਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਦਾ ਫਤਹ ਪਾਈ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਅੱਜ ਫਤਹ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੌ ਸੌ ਕੋਹ ਦੂਰ ਦਿੱਸਦੇ ਸਨ ਤੇ ਓਹ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਪਾਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਦੇ ਵੀ ਫਤਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹੋ ਹੀ ਫਤਹ ਇੱਕ ਟੇਢੀ ਖੀਰ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਓਹ ਸਲਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚੱਲੀਏ। ਕਿੰਤੂ ਬਹਾਦਰ ਸਪਾਹ ਸਾਲਾਰ ਤੇ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਜੋ ਸਦਾ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟ ਜਾਣਾ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਓ ਪਿੱਛੇ ਨੱਸ ਕੇ ਜੀਵਣ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕੌਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਜਾਈਏ ਜਾਂ ਫਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ। ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ-ਚੀਫ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਦਿਨ ਡੁੱਬਣ ਵੇਲੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਥੋੜੇ ਜੇਹੇ ਚਿਰ ਵਾਸਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਅਰਥਾਤ ਮੇਹਜਰ ਜਨਰਲ ਹੈਨਰੀ ਸਮਿਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਰਗੇਡ ਨੇ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਥੋੜੇ ਚਿਰ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਤੇ ਓਹ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕੇ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਆਏ। ਕੈਸਰ ਹਿੰਦ ਦੀ ਤੀਜੀ ਡਰਗੂਨ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਜ਼ੋਰ ਮਾਰਿਆ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੇ ਡਟੇ ਰਹੇ ਤੇ ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਜਵਾਂਮਰਦੀ ਨਾਲ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਅੱਗ ਵਸਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਰਾਤ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਕਟਕਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਸੀ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰੇ ਦਿਨ ਭਰ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਤਿਹਾਏ ਸਨ, ਦੂਜਾ ਸਰਦੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਪੈਰ ਸੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਤੀਜੇ ਉੱਪਰੋਂ ਦੁਸ਼ਮਨ ਅੱਗ ਵਸਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਬਿਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਮੂੰਹ ਵਿਖਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਅੱਗ ਬਾਲ ਬਾਲ ਕੇ ਸੇਕਦੇ ਰਹੇ, ਕਿੰਤੂ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਹ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੀ ਰਾਤ ਬਿਨਾਂ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਦੇ ਹੀ ਕੱਟੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਪੈਂਦੇ, ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ੨੨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਪਿਛੇ ਹਟੀਏ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰੀਏ? ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਫੌਜ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਦਿਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ੪੦੦੦ ਆਦਮੀ ਲੈ ਕੇ ਮੁਦਕੀ ਤੋਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ 'ਫਤਹ' 'ਫਤਹ' ਦੇ ਆਵਾਜ਼ੇ ਉਠਣ ਲਗੇ, ਕਿੰਤੂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਏ।