ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅਤੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਘੜੀ ਤੇ ਤਮਗੇ ਆਦਿਕ ਲੜਕੇ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਪਥ ਉਠਾਈ ਕਿ ਅੱਜ ਯਾ ਤਾਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਦਾ ਲਈ ਸੌਂ ਜਾਵਾਂਗਾ ਜਾਂ ਫਤਹ ਪਾਵਾਂਗਾ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਸਪਾਹੀ ਵਾਂਗ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤਦ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਤੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਵਧ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤੋਪ ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਅੱਗ ਵਸਾਂਦੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਹੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਉਮੈਦ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਤੇ ਜਾ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਕਿੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤੋਪ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ।

ਵਾਹ ਕਹੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਕੌਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਕੌਮੀ ਹਮਦਰਦੀ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਹੋਵੇ ਉਸ ਕੌਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਆਪ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦਗ਼ੇਬਾਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਲਾ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਾਨ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਫਤਹ ਕਰਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਤੀਜਾ ਮੁਦਕੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਸਤ ਦਵਾਈ। ਹੁਣ ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦਲਾਸਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਕੇ ਨੱਸਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਾਣਾ ਸੀ ਜਾਂ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ੧੦ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਜੋ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਲੜਦੀ ਰਹੀ ਫੌਜ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਭਾਲਣੀ ਸੀ, ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਨਾ ਸੀ। ਸੋ ਇਹ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਫੌਜ ਨੇ ਤਯਾਰੀ ਕਰਦੇ ਇੰਨੀ ਦੇਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤੈਹਤ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਿਤਰ ਬਿਤਰ ਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਨੂੰ ਜਦ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਛੀ ਪਹਿਰ ਤੋਂ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਦ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਪਾਸੇ ਟੁਰ ਪਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਤਦ ਵੀ ਜਦ ਤਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਲੜਨ ਦੀ ਤਯਾਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰ ਲਈ, ਇਸ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੜਾਇਆ; ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਦ ਓਹਦੇ ਹੇਠ ਦੇ ਅਫਸਰਾਂ ਤੇ ਸਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖੀ ਤਦ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਵੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਬੜੀ ਜਵਾਂਮਰਦੀ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਫਤਹ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਤਦ ਵੀ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੇ ਛੱਕੇ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤੇ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਮਕ ਹਲਾਲ ਤੇ ਸੂਰਮੇ ਸਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਜਾਨ ਹੂਲਵੀਂ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਵਾਰ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਤਾਂ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਰੇ ਲੜਾਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਫੇਰੂਕੇ ਤੇ ਪਿੰਡ ਬਧਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਫੈਲ ਗਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਵੀ ਜਦ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਸਾਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਕੁਝਕੁ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਮੁੜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਚਿਤ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਿੰਤੂ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਿਲੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਤੇ ਖੁਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਜਾਣ ਕੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਰੱਖਿਆ। ਓਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜ ਰਹੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ, ਬਲਕਿ ਆਪ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਹਾਥੀ ਤੇ ਬੈਠਾ ਲੜਾਈ ਦਾ ਰੰਗ ਢੰਗ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਓਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫਤਹ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹਰਾਵਲ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਪਿੱਛੇ ਨੱਸ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੂਜੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਵੀ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਗ ਪਈ। ਕਾਸ਼! ਓਸ ਵੇਲੇ ਤੇਜ