ਸਿੰਘ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਦਾ। ਜਿਸ ਜੋਸ਼ ਖਰੋਸ਼ ਨਾਲ ਓਸ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਅੱਗੇ ਨੱਸ ਰਹੀ ਸੀ, ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਵੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਦਬਾਈ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਕਿਤੇ ਠਿਕਾਣਾ ਨਾ ਮਿਲਦਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਜ਼ਰੂਰ ਕਾਮਯਾਬ* ਹੋਂਦੀ।

ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਅਫਸਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਬੇਦਿਲ ਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਇੱਕ ਗੋਲਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵੇਖਦੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਬਤੀ ਲਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ। ਓਹਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਿੰਨੇ ਵੇਰ ਬਤੀ ਡਿਗ ਪਈ, ਕਿੰਤੂ ਨੱਸਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਨਾ ਰਹੀ ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਰਸਦ, ਫੱਟੜਾਂ ਤੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬੜੀ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤੋਪਖਾਨਾ ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਾਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਓਧਰ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਪਿੱਛੇ ਪੰਜ ਛੀ ਕੋਹ ਤਕ ਚਲੀ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਪਿੰਡ ਬਧਨੀ ਤਕ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਬੜੇ ਹੀ ਨਿਮਕ ਹਰਾਮ ਤੇ ਬੇਈਮਾਨ ਸਨ, ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਜੰਗ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਗੱਲ ਪਤਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਨਾ ਭੇਜਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਿਮਕ ਹਲਾਲ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਜਦ ਮੌਕਾ ਹਥੋਂ ਦੇਂਦੇ ਸਨ, ਤਦ ਝੱਟ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਆਦਮੀ ਮੈਦਾਨ ਖ਼ਾਲੀ ਪਿਆ ਵੇਖ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਹਾੜਾ ਸਿੰਘ ਜੋ ਕਿ ਫਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਤਰਾਂ ਦੀ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮੁਕਾਮ ਬਧਨੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਆਏ ਹੋ? ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਤਾਂ ਨੱਸ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਫਿਰ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਾਰੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਾਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਫਤਹ ਦੀ ਸ਼ਲਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ੩੦੦ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿੰਤੂ ਮੇਹਜਰ ਬ੍ਰਾਟਫੁਟ ਸਾਹਿਬ, ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਅਫਸਰ ਤੇ ਡੀ.ਆਰ. ਸੇਮਰਟਾਪ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਬ੍ਰਗੇਡੀਅਰ ਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿਕ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰ ਵੀ ਕਈ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਹਾਲ ਇਸ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਚਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਵਿੱਦਤ ਹੈ:

ਅਫਸਰ ਵਲਾਇਤੀ	ਮੋਏ	੩੭
	ਫੱਟੜ	੭੮
ਅਫਸਰ ਹਿੰਦੀ	ਮੋਏ	੧੭
	ਫੱਟੜ	੧੮
ਸਿਪਾਹੀ ਵਲਾਇਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ	ਮੋਏ	੬੩੦
	ਫੱਟੜ	੧੬੧੦
ਸਾਈਸ ਆਦਿਕ	ਮੋਏ	੬੯੪
	ਫੱਟੜ	੧੭੧੧

ਜਨਰਲ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਤਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫੌਜ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਤੇ ਡਰਦਿਆਂ ਫੌਜ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਘੱਟ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਓਧਰ ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਨੱਸਿਆ ਕਿ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਤਕ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਓਹਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਦਰਯਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨੱਠਾ ਸੀ; ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁੱਜ ਕੇ

-----------------

*'ਕਲਕੱਤਾ ਰੀਵੀਊ ਮਾਹ ਦਸੰਬਰ ੧੮੪੭ ਸਫਾ ੪੯੮ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਲਿਖਣਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ।