ਕਈ ਦਿਨ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਭਰਾਓ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਾ ਠਹਿਰਿਆ। ਮੈਦਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਫੱਟੜ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਜੋ ਜੋ ਉੱਠਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਓਥੇ ਹੀ ਪਏ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੋਰਿਆਂ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੇ ਲੁੱਟ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਤਾਂ ਮਾਲਕ ਕੋਈ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਫੱਟੜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਫੱਟੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖ੍ਯਾ ਹੈ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਅਜੇਹੀ ਭ੍ਯਾਨਕ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣੀ ਪਈ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਓਹਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰ ਕੌਮ ਜਹੇ ਸੂਰਮੇਂ ਕਿਤੇ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰੀ ਤੋਪਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਤੋਪਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਛਕੜਿਆਂ ਤੇ ਨਕੰਮੀਆਂ* ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।

ਮੁਦਕੀ ਤੇ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਇਸ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦਾ ੩੧ ਦਸੰਬਰ ੧੮੪੫ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਕਿ:

'ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਤਰਤਾ ਦਾ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਹੋਇਆਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਸਤ ਖਾ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉਸ ਪਾਰ ਉੱਤਰ ਗਈ। ੫੧ ਤੋਪਾਂ ਫਤਹਮੰਦ ਫੌਜ ਦੇ ਹੱਥ ਆਈਆਂ। ਸੋ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਨੌਕਰ ਹਨ, ਓਧਰੋਂ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਹਿੰਦ ਪਾਸ ਨੌਕਰੀ ਵਾਸਤੇ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ। ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਇਸ ਪਾਸੇ ਉੱਤਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਾ ਦੇਣ ਤਾਂ ਜੋ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਨ ਤੇ ਮਾਲ ਦੀ ਰੱਖ੍ਯਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਜੇਹੜੇ ਆਦਮੀ ਸਪਾਹੀ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਗੇ ਓਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣਗੇ। ਤਨਖਾਹ ਸਫਰ ਖ਼ਰਚ; ਜਿਹਾ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਪਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇਗਾ ਤੇ ਜੇਹੜਾ ਆਦਮੀ ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇਗਾ ਓਹ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਨ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਦਾ ਚਿਤਵਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।'

ਜਦ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਸੁਣੀ ਤਦ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਤੋਂ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਸਾਡੀ ਚਾਲ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਹੋ ਲਾਹੌਰ ਆ ਵੜੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੇ ਪਹਿਰੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਜੋ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੜਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਕਿ 'ਜੋ ਸਿੱਖ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਨੱਸ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਆਵੇਗਾ ਉਹ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਉਹਦੀ ਜਾਏਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।'

ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੋ। ਆਪਣੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰੋ ਤੇ ਫੌਜ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇਵੋ ਤੇ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਸਨ, ਨੱਸ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

ਇਧਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਰਚਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੇ ਹਾਰ ਹੋਈ ਹੈ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਫਰੇਬੀ ਤੇ ਨਿਮਕ ਹਰਾਮ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਜੋ ਲੜਾਈ ਹੋਵੇਗੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਾਂਗੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਤੇ ਕੌਮ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਲੜ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਵਾਗੇ, ਕਿੰਤੂ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਹਟਾਵਾਂਗੇ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ

-----------------

*ਕਨਿੰਘਮ ਸਾਹਿਬ ਸਫਾ ੩੦੯।