ਜੇ ਕਦੀ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਹੋਰ ਮਾਲ ਮਤਾਂ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਓਹਦੇ ਨਾਲ ਥੋੜੀ ਜਹੀ ਫੌਜ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਓਹਦੀ ਖ਼ਬਰ ਓਹਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਓਹ ਸਾਮਾਨ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਜ਼ਰੂਰ ਹੱਥ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ। ਕਿੰਤੂ ਓਸ ਗੀਦੀ, ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਤੇ ਫਰੇਬੀ ਤੋਂ ਸਵਾਏ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਦੋਵਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਜਿੱਤੇ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਹੋਈ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ। ਜੇ ਕਦੀ ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਕਰਟਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਮਦਦ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮਕੋਟ ਵੱਲੋਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਾ ਪੁਜਦੀ ਤਦ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ। ਕਿੰਤੂ ਤਦ ਵੀ ਇੱਕ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ੬੮ ਫੱਟੜ ਹੋਏ, ੭੭ ਬੇਪਤਾ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ੧੭ ਗੋਰੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਫੜ ਕੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਤੋਂ ੪੫ ਗੋਰੇ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਬਾਰਲ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਗੋਰੇ ਜੇ ਐਧਰ ਉੱਧਰ ਦੌੜ ਗਏ ਉਹ ਇੱਕ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਆ ਮਿਲੇ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਇਸ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮਾਂਦੇ ਸਨ। ਘਰ ਘਰ ਇਸ ਫਤਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਲੜਾਈ ੨੧ ਜਨਵਰੀ ੧੮੪੬ ਮਾਘ ਸੰਮਤ ੧੮੦੨ ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਵੇਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਅੱਪੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਨਿੱਕੀ ਜਹੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸ਼ਕਸਤ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਭੀ ਫਖਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ, ਬਲਕਿ ਕਨਿੰਘਮ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਫਤਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਈਸਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਦੇਸੀ ਮਾਲਕ ਦੀ ਤਕੜੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਜਵਾਂਮਰਦੀ ਨੇ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹਨ, ਸ਼ਕਸਤ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸਪਾਹੀ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਚੋਰੀ ਨਜ਼ਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਯੂਰਪ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਪੀਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਤੇ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਜਿਸ ਦੀ ਅਤਯੰਤ ਲੋੜ ਤੇ ਅਤਿ ਉਡੀਕ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਵਲੋਂ ਬੜੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਓਹ ਸੁਖ ਸਾਂਦ ਨਾਲ ਅੱਪੜ ਜਾਏ।

ਹੁਣ ੨੨ ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਕੁਲ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਬਦੋਵਾਲ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਕੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ੧੫ ਕੋਹ ਦੀ ਵਿਥ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਲਾਗੇ ਡੇਰਾ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਕੂਚ ਬਾਬਤ ਦੋ ਹੋਰ ਵੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਮਿਥ ਸਾਹਿਬ ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸ ਹੁਣ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਬਦੋਵਾਲ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਦੂਜਾ, ਬਦੋਵਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਓਹਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਬਦੋਵਾਲ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਤੀਜਾ, ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਨੱਸ ਜਾਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਧਰੋਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਦਰਯਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਜਾ ਪਿਆ। ਇੱਥੇ ੪ ਪਲਟਣਾਂ, ੧੨ ਤੋਪਾਂ, ਇੱਕ ਰਜਮੰਟ ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ੨੪ ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦਰ੍ਯਾਏ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਦਰਯਾਏ ਸਤਲੁਜ ਲੰਘ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।

ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੁਦਕੀ ਦੇ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਪੈਂਚਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਆਪ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਲੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ