ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਦਿਲ ਜਾਨ ਤੋਂ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤ੍ਯਾਰ ਹੈ, ਕਿੰਤੂ ਓਹ ਬਹਾਨੇ ਤੇ ਝੂਠੇ ਲਾਰੇ ਲਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਂਗਾ ਤੁਸੀਂ ਤਸੱਲੀ ਰੱਖੋ। ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਕੱਲ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਫੌਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਆਪ ਤਾਂ ਓਹਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਤੇ ਫੌਜ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ।

ਆਖਰ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਤੇ ੨੭ ਜਨਵਰੀ ੧੮੪੬ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਪਾਹੀ ਤੇ ਸਮਾਨ ਜੰਗ ਤੇ ਰਸਦ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਓਹਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕੇ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਬਚਾਓ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।

੧੫. ਚੌਥੀ ਲੜਾਈ ਅਲੀਵਾਲ ਤੇ

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਸਮਿਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੱਦਦ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਆ ਪੁੱਜੀ ਸੀ ਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਆਦਿਕ ਦੀ ਕੁਲ ਫੌਜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਦ ਓਹਦੇ ਪਾਸ ੧੧ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਪਾਹ ਹੋ ਗਈ ਤਦ ਓਹਨੇ ਝੱਟ ਪੱਟ ੨੮ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਫੌਜ ਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ ੧੦ ਮੀਲ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਸੀ। ਜਦ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਬੜੀ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਮਿਥ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਅਲੀਵਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ, ਸੋ ਪਿਆਦਾ ਪਲਟਣ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਧਰ ਪਹਾੜੀ ਡੋਗਰੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਓਹਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੜੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੰਦੂਕਾਂ ਚਲਾਈਆਂ, ਕਿੰਤੂ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਠਹਿਰ ਸਕੇ ਤੇ ਝੱਟ ਪੇਟ ਖਿੰਡ ਪੁੰਡ ਗਏ। ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜਦਿਆਂ ਵੇਖ ਨੱਸ ਗਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਟੋਟੇ ਟੋਟੇ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਪੈਰ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇਸ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਫੌਜ ਨੂੰ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਲਕਿ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਨਾਲ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਖਾਲਸਾ ਲਈ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦਬਾ ਲੈਣਾ ਕੋਈ ਸੁਖੈਨ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਸਤ ਦੇਣ ਲਈ ਅਜੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਤਾਕਤ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਰਸਾਲਾ, ਹਿੰਦੀ ਰਸਾਲਾ ਬੜੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਮੇਤ ਬਹਾਦਰ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਬੜੀ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਤਦ ਵੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਢੰਗ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਕਦ ਤਕ ਕੰਮ ਦੇ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਕਿੰਤੂ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਢਹਿੰਦੇ ਡਿਗਦੇ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖਲੋਤੇ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਅੱਗ ਵਸਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਿੰਤੂ ਸਰਦਾਰ ਬਿਨਾਂ ਫੌਜ ਕਦ ਤੱਕ ਲੜਦੀ? ਅੰਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੇਰੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਦਮ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਉਖੇੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਨਾਲ ਹੱਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਬੜੀ ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਫਤਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਕਨਿੰਘਮ ਸਾਹਿਬ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਹਮਲਾ ਬੜੀ ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਦਾਨਾਈ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਤਦ ਵੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਸਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਹਾਰਨ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਈਆਂ