ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫਤਹ ਹੋਈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦੋਵਾਲ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਰੰਜ ਸੀ ਸਾਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ੫੦ ਤੋਪਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦਰਯਾ ਤੋਂ ਉਸ ਪਾਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਦਰਯਾ ਲੰਘਣ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਦਰਯਾਏ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੱਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਦਰਯਾ ਤੇ ਪੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤਲੁਜ ਲੰਘੇ ਸੀ ਤਦ ਜਿਸ ਰਾਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਘੇ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲ ਗਿਆ ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਾਹ ਜਾ ਪਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਕਈ ਕੈਂਹਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਚਨਚੇਤ ਹੜ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੇ ੧੫੧ ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ੪੧੩ ਫੱਟੜ ਤੇ ੨੫ ਬੇ ਪਤਾ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਬਦਨੀਯਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਇੱਕ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦੋਵਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗੇ ਸਨ ਤੇ ਓਹ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਣੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ ਸੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਚਾਇਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਦਿਲੋਂ (ਜਾਨ ਤੋਂ) ਆਪਣਾ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਧਨ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਕੌਮ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਯਾਰ ਸੀ।

ਕਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪੰਨਾ ੬੭ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਅਲੀਵਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੱਸ ਗਿਆ ਤਦ ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਬੱਤੀ ਦੇਂਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਮਿਥ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਤੇ ਨਿਮਕ ਹਲਾਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਡਟ ਕੇ ਤੋਪ ਚਲਾਂਦਾ, ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਐਡਵਰਡ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਗੁਣ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਜੇ ਕਦੀ ਓਹ ਸ਼ਕਸਤ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਲੜਨ ਲਈ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਤਯਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਫਿਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਲੀਵਾਲ ਦੀ ਫਤਹ ਤੋਂ ਸਮਿਥ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦੋਵਾਲ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰਨ ਲਈ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੋਈ, ਕਿੰਤੂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਬਹੁਤ ਮੋਈ ਵੇਖ ਓਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਗੜੇ ਪੈ ਗਏ।

ਫਿਰ ੬੮ ਸਫੇ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ੧੮੪੪ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਬਲਬਾਸ ਅਫਗਾਨੀ ਪਸ਼ਤੋ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਗੋਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜਮਾਂਦਾਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਨੀਯਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਵੇਲੇ ਜਦ ਇਹ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਲਗਾ ਤਦ ਇਸ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ-ਚੀਫ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਫਾਇਦਾ ਪੁਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਫਾਇਦਾ ਪੁਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਸੋ ਅਲੀਵਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਓਹਨੇ ਆਣ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਤੋਪ ਰੱਖ ਕੇ ਗੋਲੇ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਇੱਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲਾ ਨਾ ਲਗੇ, ਓਹਦੀ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਕੌਮ ਦੇ ਆਦਮੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਖੈਰਖਾਹੀ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋਣ, ਉਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਫਤਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨ?

੧੬. ਸੁਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮੈਦਾਨ (ਪੰਜਵੀਂ ਲੜਾਈ)

ਸੁਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੱਸਣੀ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗੀ। ਮਲੂਮ ਹੋਵੇ ਕਿ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਸਪਾਹੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਬਦਨੀਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਓਸ ਪਾਰ ਦੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਘਰੀਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਤੇ ਕੁਝ ਜਦ ਅਲੀਵਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਲਾਹੌਰ