ਵਲ ਗਏ, ਤਦ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਤੋਂ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰ ਦੇਣ, ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੰਗ ਤੋਂ ਮੁੜੇ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੇ ਪਹਿਰੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਤਲੁਜੋਂ ਪਾਰ ਦੇ ਸਿੰਘ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਸੋ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਇੰਜ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਕੁਝ ਪਹਿਲੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸੁਭਰਾਓਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਕਿੰਤੂ ਤਦ ਵੀ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਨ, ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇੰਜ ਜੀਉਣ ਨਾਲੋਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜ ਕੇ ਮਰ ਜਾਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।

ਪਾਠਕ ਵੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹਾਦਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ, ਕਿੰਤੂ ਬੇਈਮਾਨ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਫਰੇਬ ਤੇ ਧੋਖੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਪੁੱਜਾ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਹਰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਕੇ ਮਰਵਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੇ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਪੰਚਾਂ ਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ੩੧ ਜਨਵਰੀ ੧੮੪੬ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਵਾਲਾ ਜੋ ਮਕਰ, ਫਰੇਬ ਤੇ ਧੋਖੇ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਸੀ, ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜੋ ਮੁਦਤ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਹਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣਾ ਹਰ ਇੱਕ ਤੇ ਵਾਜਬ ਹੈ। ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੀ ਤਬਾਹ ਕਰਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਪੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਹੀ ਸ਼ਤਰੂ ਸੀ। ਓਸ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਰਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਓਹ ਬੇਖਟਕੇ ਲਾਹੌਰ ਆ ਜਾਣ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੇਈਮਾਨ ਅਫਸਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਚਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਤਦ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਹੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਅਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਐਡਵਰਡ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਤਾਰੀਖ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਤਕ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫਤਹ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿੰਤੂ ਤਦ ਵੀ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਤੇ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ-ਚੀਫ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੋਂ ਭੈ ਭੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਹੁਣ ਤਕ ਜਿੰਨੀ ਭਾਂਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੋਈ ਹੈ, ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇ ਕਦੀ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਕੌਮ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਖੈਰਖਾਹ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉੱਠ ਖਲੋਤਾ, ਤਦ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੰਭਾਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਜੋ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਪੀਲੇ ਕਰੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਸਿੰਧ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਫਤਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇਪੀਅਰ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਪਈ ਸੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦੇਂਦਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦ ਕਾਇਮ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ। ਕਿੰਤੂ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਜੇਹੀ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁੱਝੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਓਹ ਨਿਮਕ ਹਰਾਮ ਵੀ ਨਾ ਬਣਦਾ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮੁਲਕ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਕਿੰਤੂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੱਟਰ ਵੈਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੇ ਮਸ਼ਵਰੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫਤਹ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ ਹੋਏ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਇਕਰਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਕਿ ਜਦ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰੇਗੀ ਤਦ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਅਫਸਰ ਫੌਜ