ਨਾਲੋਂ ਅੱਡ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਫੌਜ ਖਾਲਸਾ ਆਪ ਹੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਆਦਿਕ ਦੀ ਜੰਗੀ ਮਦਦ ਵੀ ਫੌਜ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ।

ਫੌਜ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦਰ੍ਯਾਏ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਇਧਰ ਉਧਰ ਪਿਆਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੌਜ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਾਨੂੰ ਜਿਨੀਆਂ ਸ਼ਕਸਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਤੋਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਸੁਤੰਤ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਛੋਟੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਰ ਲੜਾਈ ਕਰਾਂਗੇ। ਕਿੰਤੂ ਮਿਸਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸੀ। ਓਹ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਹੁਣ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਲੜਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਜਾਏ, ਤਦ ਇਹ ਇੰਨੀ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਲੜੇਗੀ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਸੁੱਖ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਛੁਰੀ ਬਣੇ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਪਿਛਲੀਆਂ ਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਨਾ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ ਦਾ ਸਵਾਦ ਹੈ ਨਾ ਸੌਣ ਦਾ। ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਮਾਰੇ ਮਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਕਦੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਅੱਡ ਕਰ ਕੇ ਲੜੋਗੇ ਤਦ ਸਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।

ਵੇਸਵਾ ਆਪਣੇ ਕਪਟ ਭਰੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਉੱਤਰਨ ਲਈ ਪਤੀਬ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤੀ ਮੁਹੱਬਤ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਡੋਰੇ ਸੁਟਦੀ ਹੈ। ਫਰੇਬ ਦਗੇਬਾਜ ਤੇ ਗੰਢਾਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਕ ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਕਾਲੇ ਬੇਈਮਾਨ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਪਥਾਂ ਉਠਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਮਿੰਨਤਾਂ ਤਰਲੇ ਕਰ ਕੇ ਫੌਜ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਮੋਮ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਕਰ ਹੀ ਲਿਆ।

ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਫੱਟੜਾਂ ਦੀ ਦੁਰਗਤੀ ਫੌਜ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਦਰਯਾ ਸਤਲੁਜ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਘੜੀ ਘੜੀ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਏ ਫਰੇਬ ਤੇ ਧੋਖੇ ਨੇ ਫੌਜ ਦੇ ਦਿਲ ਲੜਨ ਤੋਂ ਖੱਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਤੇ ਓਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਕਿੰਤੂ ਸ੍ਰ: ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਜੰਗ ਜਿੱਤੇ ਸਨ, ਕਹਿਣ ਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਜੀਉਣ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਭਰਾਓਂ ਦੇ ਪਾਸ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਸੋ ਸੁਭਰਾਓਂ ਦੇ ਲਾਗੇ ਇੱਕ ਕੱਚਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤੇ ਖਾਈ ਬਣਾ ਕੇ ੬੮ ਤੋਪਾਂ ਐਸੇ ਢੰਗ ਤੇ ਬੀੜੀਆਂ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਓਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕਈ ੩੦ ਹਜ਼ਾਰ ਲਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਨਿੰਘਮ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ੨੦ ਹਜ਼ਾਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਕਿੰਤੂ ਸਿੰਘ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ੧੫ ਹਜ਼ਾਰ ਸਨ (ਵੇਖੋ ਸਫਾ ੭੧)

ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਬਹੁਤ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਲੀਵਾਲ ਦੀ ਫਤਹ ਨੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਦੂਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਦੋਵਾਲ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਗੱਲ ਜਿਸ ਨੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਤਕੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਾਰੇ ਹਿੰਦ ਚੋਣਵੇਂ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ੧੦ ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦਾ ਦਿਨ ਨੀਯਤ ਹੋਇਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਦੀ ਤਯਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਕਿੰਤੂ ਤਿੰਨ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ੧੫ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ੧੨੦ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਗੀ। ੧੨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਾਸਤੇ ਨੀਯਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿ ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੋ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਫਤਹ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਜੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਜੋ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਹਨ ਓਹਨਾਂ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਝੱਟ ਕਸੂਰ ਅੱਪੜ ਜਾਣ।