੯ ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਇਹ ਗੋਂਦ ਗੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਜ਼ਾਮਉਦੀਨ ਕਸੂਰ ਦਾ ਅਫਗਾਨ ਜੋ ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਨਿਕਲਸਨ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦੇ ਹੱਥ ਨਿਮਕਹਰਾਮ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਿੱਠੀ ਭੇਜੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਦਾ ਅਫਸਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਨੀਯਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਓਹ ਆਪਣੇ ਇਕਰਾਰ ਤੇ ਪੱਕਾ ਰਹੇਗਾ। ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਮੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਹਰ ਸੰਭਵ ਚਾਲ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਦੀ ਚੱਲਾਂਗੇ ਤੇ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲੀਤਾ ਦਾਗੇ ਦੇ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦੱਖਣ ਵਾਲੀ ਦੀਵਾਰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਹਾਲ ਸਰਦਾਰ ਮਹਤਾਬ ਸਿੰਘ ਲੰਡੀ ਦੀ ਲਿਖਤੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸਫਾ ੭੩ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

ਨਿਮਕਹਰਾਮ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਸੁਨੇਹੇ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਲਾਭ ਪੁਚਾਇਆ। ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ ਚੀਫ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਅਬਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਰ ਰਾਬੂਟ ਡਿਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜੋ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਕਮਾਨੀਅਰ ਸੀ, ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ। ੧੦ ਫਰਵਰੀ ਸਵੇਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ੧੨੦ ਤੋਪਾਂ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵੱਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟ ਸਰਬਾਲ ਗ੍ਰਿਲਬਾਟ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਜਾ ਖੜੋਤੇ। ਸਮਿਥ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਇੰਜ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੋ ਖਲੋਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ੧੬ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਰਾਜਪੂਤ ਤੇ ਗੋਰੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ੮ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਫੌਜ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਖੜੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਤਾਂ ਓਹ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਆਏ।

ਠੀਕ ਸਾਢੇ ਛੇ ਵਜੇ ੧੨੦ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗੁੰਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਗੋਲੇ ਸੁੱਟਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਲੂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਡਿਗਣ ਤੇ ਸਾਮਾਨ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਚੂਰ ਚੂਰ ਹੋਣ ਲਗੀਆਂ, ਬੇ ਇੰਤਹਾ ਗੋਲੇ ਫੱਟ ਕੇ ਵੇਹੁਲੀ ਗੈਸ ਤੇ ਕਿੱਲ ਗੋਲੀਆਂ ਤੇ ਛਰੇ ਆਦਿਕ ਫੌਜ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰਨ ਲਗੇ। ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਇੰਨੀ ਅੱਗ ਵਰਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਕਿੰਤੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖਲੋਤੇ ਗੋਲੇ ਦਾ ਉੱਤਰ ਗੋਲੇ ਨਾਲ ਦੇਂਦੇ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟੇ। ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਧੂੰਏ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ੨੦੦ ਤੋਪ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰੋਕ ਕੇ ਬੱਤੀ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਮਕ ਨਾਲ ੪੦-੪੦ ਤੇ ੫੦-੫੦ ਕੋਹ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਦੇ ਕੰਨ ਪਾਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ ਕੰਬਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਘੜੀ ਵਾਹ! ਵਾਹ! ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਤਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਜਹੀ ਬਹਾਦਰ ਕੌਮ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਵਾਏ ਵਾਹ! ਵਾਹ! ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਲਫਜ਼ ਨਹੀਂ ਨਿੱਕਲਦਾ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਬਰਾਬਰ ਤੋਪ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਂਦੀ ਰਹੀ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਨਿੰਘਮ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਬਹਾਦਰ ਕੌਮ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਆ ਹੈ। ਸੋ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਗਿਆ ਲੜਾਈ ਜ਼ੋਰ ਫੜਦੀ ਗਈ। ਧੂੰਏ ਦੇ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਬਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗਰਦ ਪਲੀਤਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਸੰਗੀਨਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਭਯੰਕਰ ਸਮਾਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਤਹ ਹੋਣੀ ਅਸੰਭਵ ਜਾਣ ਕੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੁਰਾਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਨ ਦੀ