ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਡਿਕ ਤੇ ਸਟੇਸ਼ੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦੱਖਣ ਵਾਲੀ ਦੀਵਾਰ ਜਿਸ ਦੀ ਕਚਿਆਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਵੀ ਇਸ ਚਾਲ ਨੂੰ ਤਾੜ ਗਏ। ਓਹਨਾਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਇਸੇ ਪਾਸੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਦੂਕਾਂ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਓਹ ਅੱਗ ਵਸਾਈ ਕਿ ਡਿਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਾ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਈ। ਇਹ ਹਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਲਬਰਟ ਸਾਹਿਬ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਡਿਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆ ਮਿਲੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਨਸਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪੈਰ ਫਿਰ ਜੰਮ ਗਏ।

ਇਸ ਵੇਲੇ ਲੜਾਈ ਬੜੀ ਬੇਜਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਡਿਕ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਬੜਾ ਹੀ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਅਫਸਰ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਖਾਈ ਟੱਪ ਕੇ ਫਤਹ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੱਪੜ ਗਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਸਿੱਖ ਹੀ ਸਨ ਜੋ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਝੱਟ ਪਲੀਤੇ ਦਾਗ ਦਿਤੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਿਪਾਹ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਡਿਕ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਨ ਲੱਗੀ ਸੀ ਕਿ ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ੀ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਅੱਪੜ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭ੍ਯਾਨਕ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਲਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੇ ਤਕ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬੜੀ ਜਵਾਂਮਰਦੀ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੜਨ ਲਈ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਿੱਖ ਉਨੀ ਹੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟਨਾ, ਪਿਛਲੇ ਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ, ਇਸ ਧੱਕੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਡਿੱਗਾ, ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਉੱਠਿਆ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਰਣ ਛੇਤਰ ਵੇਖਿਆਂ ਦਿਲ ਕੰਬ ਉਠਦਾ ਸੀ।

ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਗਏ ਸਨ। ਨੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਦੋਫਾੜ ਹੋਏ। ਹੈਨਰੀ ਸਮਿਥ ਫੌਜ ਨੂੰ ਗਿਲਬਰਟ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਜੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਆਪਾਧਾਪੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਮਿਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਿੱਦੜਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਆਏ। ਜਿਸ ਈਸ਼ਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ, ਅਥਵਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਈਸ਼ਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਜਵਾਹਰਾਂ ਦੀ ਖਾਨ ਤੇ ਸੋਨਾ ਉਗਲਣ ਵਾਲੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਬਿਨਾਂ ਖੂਨ ਵੀਟੇ ਮਿਲ ਗਈ, ਓਸ ਈਸ਼ਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਲ, ਏਕਤਾ, ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਕੌਮੀ ਪਿਆਰ ਵੀ ਅਦੁਤੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਫਿਰ ਪੈਰ ਜਮਾ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧੂੜ ਕੋਟ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਰਸਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਣ ਗਏ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਬੂਰਕਾਂ ਤੇ ਹਲਕੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਓਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲੈ ਰਹੇ ਸੀ ਹਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਹੱਥ ਹਥ ਭਰ ਧਰਤੀ ਛੱਡਣ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣਾ ਖੂਨ ਵੀਟ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਸ਼ੋਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮਦਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਅੱਗੇ ਬਹਾਦਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪਿੱਛੇ ਦਗੇਬਾਜ਼ ਅਫਸਰ ਜਾਨ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਿਮਕ ਹਰਾਮ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਫੌਜ ਲਈ ਖੜੋਤਾ ਲੜਾਈ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਓਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਓਹ ਜਗ੍ਹਾ ਮੱਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ, ਕਿੰਤੂ ਜਿਸ ਬੇ-ਧਰਮੇ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦਾ ਕਟਵਾਣਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਸਮਝ ਰੱਖੀ ਸੀ,