ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ੨੦੮੩ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੇ ਫਟੜ ਤੇ ੩੨੦ ਮਾਰੇ ਗਏ। ੫-੬ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਉਸ ਦਿਨ ਲੂਣ ਹਲਾਲ ਕਰਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਸਦਾ ਲਈ ਸ੍ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।

ਇਹ ਭਾਰੀ ਸ਼ਕਸਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਕ ਹਰਾਮੀ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਲੂਮ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ੀ ਜਿੱਤ ਖੜਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਦਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘਟ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਈ, ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਨੀਯਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਦੀ ਹੋਵੇ ਤਦ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰੇ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਕਨਿੰਘਮ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ:

'ਬਹਾਦਰੀ ਵਾਲੇ ਦਿਲ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਸਿੱਖਾਂ ਜਹੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਕੌਮ ਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਕਿੰਤੂ ਸ਼ੋਕ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਇੱਕ ਬਣਾਨ ਵਾਲਾ ਆਗੂ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।'

ਹੁਣ ਸੁਭਰਾਓਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ੧੧ ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਲਾਟ ਨੇ ਦਰਯਾਏ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ੧੨ ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਇਸ ਮਜ਼ਮੂਨ ਦਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਜੋ ਮਿਤਰਤਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੋਨਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ੧੮੦੯ ਨੂੰ ਬੱਝਾ ਸੀ ੧੧ ਦਸੰਬਰ ੧੮੪੫ ਤਕ ਉਸ ਤੇ ਅਮਲ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਫੌਜ ਖਾਲਸਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖਲਲ ਪਾਂਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਸਤ ਹੋਈ। ੧੫੦ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਸਾਰਾ ਅਸਬਾਬ ਉਸ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫਤਹਮੰਦ ਫੌਜ ਸਤਲੁਜ ਲੰਘ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਫਸਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੀਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਯਤ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ। ਲੜਾਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਨੂੰ ਬੇਇੰਤਜ਼ਾਮੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਮਲਦਾਰੀ ਦੇ ਅਖਤਯਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਰਨੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁਣ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ। ਕਿੰਤੂ ਗਵਰਨਰ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਖੈਰਖਾਹ ਦਿਲੀ ਦੋਸਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇਹ ਬੰਦੋਬਸਤ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਫਿਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਯਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਤਦ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਿਕਣ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਉਚਿਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਕਣ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।'

ਇਸ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਤੇ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਆਉਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਸੋਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੂਣ ਹਰਾਮੀ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਹੱਥ ਮਲ ਕੇ ਪਸਚਾਤਾਪ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਦਗੇਬਾਜ਼ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡੋਗਰਾ ਫੌਜ ਤੇ ਕੁਝ ਸਰਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਲਾਹ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਕਸੂਰ ਤੋਂ ਦਸ ਮੀਲ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਕਾਹਨੇ ਕਾਛੇ ਅੱਪੜ ਕੇ ਵੈਸਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਭੇਜੀ। ਤਦ ਵੈਸਰਾਏ ਨੇ ਵਕੀਲ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਛ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਸਪਾਹੀ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਕੀਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਤੇਰਾ ਹੀ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਭਰਾ ਸਪਾਹੀ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਾਂ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਓਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਹਨ, ਕਿੰਤੂ ਜੇ ਕਦੀ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਤਦ ਲੜਾਈ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਚੂਹੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਨਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਮੈਂ ਛਤ੍ਰੀ ਪੁਤਰ ਹਾਂ। ਦਾਵਤਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਕੌਮ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕੇਵਲ ਸਲਾਮ ਤੇ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪੇਟ ਭਰਨ ਜੋਗੀ ਰੋਟੀ ਵੀ ਨਾ ਲਈ ਉਂਜ ਹੀ ਸੁਕਾ