ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਕਟਵਾ ਬੈਠੇ: ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਵੇਰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਕਾਫੀ ਸੀ ੮੦ ਹਜ਼ਾਰ ਲੜਾਕੀ ਫੌਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭੜਥੂ ਪਾ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਓਹ ਓਹ ਸਤਾਰੇ ਵਿਖਾਂਦੀ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖੇ ਹੁੰਦੇ। ਜੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਵੇ ਤਦ ਹੁਣ ਵੀ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਦੇਵੋ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ। ਜੇ ਕਦੀ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਧਿਆਨ ਪੂਰਬਕ ਸੁਣ ਲੈਣਗੇ, ਤਦ ਅਸੀਂ ਵੀ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਨੌਕਰ ਹਾਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਲੂਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੜ ਮਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਸੂਬੇਦਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫੌਜ ਤਾਂ ਅੱਡ ਰਹੀ, ੮੦ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਇੰਨੀ ਦੂਜੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਲੜੀ ਇਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਇਹ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ੨੦ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਾਸ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪਾ ਕੇ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਘਰ ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਖੋਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹ ਜ਼ਰੂਰ ਮਰਨ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਤਯਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੁਲਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਐਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਭੜਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਾਹ ਸਫ਼ਾਈ ਦੀ ਠੰਢਕ ਦੇ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਤਦ ੧੫ ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸੂਰ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਖੇਮੇ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵਧੀਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਵਲੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਦਰਬਾਰ ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਜਿੰਨੀ ਫੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ ਓਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਜਾਣ ਦੇ ਖੌਫ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਕੋਈ ਸਰਦਾਰ ਫੌਜ ਦੀ ਰਾਇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਦ ਫੌਰਨ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਖੁਦਸਰੀ ਤੇ ਸਰਕਸ਼ੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਪਾ ਚੁੱਕੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੱਡੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੜਕਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਦੋਸਤ ਸੀ। ੭ ਸਾਲ ਦਾ ਅਨਜਾਣ ਬੱਚਾ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਰਕਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਓਹਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਜਦ ਤਕ ਕਿ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਬਾਲਗ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਓਹਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਕਿੰਤੂ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਤੇ ਫਸਾਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਜਾਣ ਕੇ ਓਹਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਦ ਸ਼ਾਇਦ ਗਵਰਨਰ ਇਹਦੇ ਤੇ ਤਰਸ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਨਾ ਜਾਏ। ਜੇ ਇਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸੁਲਾਹ ਸਫ਼ਾਈ ਦੀ ਗੱਲ ਬਾਤ ਹੋ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜਾ ਤੇ ਓਥੇ ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਤੇਜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਦੀਨਾਨਾਥ ਤੇ ਫ਼ਕੀਰ ਨੂਰਦੀਨ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਲੁਲਿਆਨੀ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਗਵਰਨਰ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅੱਪੜਿਆ। ੨੦ ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ। ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਤਰਸ ਕਰ ਕੇ ਬੜੀ ਤਸੱਲੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਓਹਦੀ ਹਕੂਮਤ ਅੱਗੇ ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਇਹ ਉੱਕਾ ਮਨੋਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਓਹਦੇ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਵਿਗਾੜੇ। ਸਾਡੀ ਮਨਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੇ ਤੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਰਹੇਗਾ, ਜਿਹਾ ਕਿ ਵੱਡੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਕਿੰਤੂ ਚੂੰਕੇ ਇਸ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਮੁਢ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਤੇ