ਤਨਖਾਹ ਦਾ ਦੇ ਕੇ ਹਥ੍ਯਾਰ ਰਖਵਾ ਲਏ ਗਏ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਓਹ ਵਿਚਾਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਅਰਮਾਨ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਫੌਜ ਹੀਨ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੰਛੀ ਬਿਨਾਂ ਪਰਾਂ ਦੇ ਹੋ ਗਿਆ।

ਮੁਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਸਲਤਨਤ ਇਸ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅੱਪੜ ਗਈ ਕਿ ਓਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਇਮੀ ਲਈ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ। ਮੇਹਜਰ ਲਾਰੰਸ ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਗੇ। ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਿਆ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਰਪਰਸਤ ਨੀਯਤ ਹੋਈ।

ਰਾਜਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਵਜ਼ੀਰੀ ਕਲਮਦਾਨ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੀ ੫੦ ਲਖ ਰੁਪਯਾ ਜੋ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਓਹ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੜੀ ਸਖ਼ਤੀ, ਬੇਤਰਸੀ ਤੇ ਅਨਿਆਏ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਜੋ ਰੁਪਯਾ ਵਸੂਲ ਹੋਇਆ, ਓਹਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਨਹੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੀ ਮੰਨੋ ਮੌਜ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ ਦਾਵਤਾਂ ਮਿਲਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਰੁਪਯਾ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਹ ਲੁਟਾਣ ਲੱਗਾ।

ਸਿੱਖ ਅੱਗੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਕੌਮ ਫਰੋਸ਼ੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ: ਜੋ ਰਣ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਸੀ, ਤੰਗ ਸਨ ਕਿੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਕੌਮ ਫਰੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੀ ਆਯੂ ਛੋਟੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਕਣ ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚਾਲਾਕੀ ਖੇਡਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਨਿਜ਼ਾਮਉਦੀਨ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੋ ਜਦ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਗਈ ਤਦ ਸ਼ੇਖ ਸਾਹਿਬ ਜੰਗ ਲਈ ਤਯਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਇਮਾਮਉਦੀਨ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਕਿੰਤੂ ਫਤਹ ਨਾ ਹੋਈ। ਫੌਜ ਦੇ ਅਫਸਰ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਮਰ ਜਾਣ ਤੇ ਫੌਜ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਈ।

ਇਹ ਮਲੂਮ ਕਰ ਕੇ ਕਿ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਕਸ਼ਮੀਰ ਫਤਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਮੇਹਜਰ ਲਾਰੰਸ ਅਫਟੰਟ ਐਡਵਰਡ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪੁੱਜੇ। ੬ ਅਕਤੂਬਰ ੧੮੪੬ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਇਮਾਮਉਦੀਨ ਨੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਓਹ ਚਿੱਠੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ, ਵਿਖਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ੭ ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਓਹਦੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਰਾਹੋਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਮੇਰੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੋਹਰ ਲਾ ਕੇ ਭੇਜੀ ਹੈ। ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੇ ਆਮ ਦਰਬਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਜੁਰਮ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਨਾਲ ਇਸ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੇਸ ਦਰੋਹੀ ਕੌਮ ਫਰੋਸ ਬੇਈਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇਸ ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਆਗਰੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ (੧੦੦੦) ਮਹੀਨਾ ਪਿਨਸ਼ਨ ਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ

--------------------

*ਸ਼ੇਖ ਨਜਾਮਉਦੀਨ, ਸ਼ੇਖ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੱਯੂਦੀਨ ਦਾ ਲੜਕਾ ਜਾਤ ਦਾ ਜੁਲਾਹਾ ਜਾਲੰਧਰ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਪ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਦੀ ਮਿੰਨਤ ਕਰ ਕੇ ਦਵਾਬੇ ਦਾ ਠੇਕਾ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਦੀਵਾਨ ਕ੍ਰਿਪਾ ਰਾਮ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਪਾਈ।