(੧੦) ਡੇਢ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਸਾਲਾਨਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ (ਮਾਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ) ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਦਾ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

(੧੧) ਇਸ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ੪ ਦਸੰਬਰ ੧੮੫੪ ਤੱਕਣ ਅਰਥਾਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ੧੬ ਸਾਲ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗਵਰਨਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਦੇ ਦੇਣਗੇ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਉਠਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਰਹੇਗੀ।

ਇਹ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ੧੬ ਸਤੰਬਰ ੧੮੪੭ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਦਸਤਖ਼ਤ ਤੇ ਮੋਹਰ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਫ੍ਰੈਡਰਕ ਕਰਈ ਸਾਹਿਬ ਹੈਨਰੀ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਲਾਰੰਸ ਸਾਹਿਬ।

ਦਰਬਾਰ ਲਾਹੌਰ ਤਾਂ ਸਤਬਚਨੀਆਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਕੇ ਰਾਣੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛੇ ਬਿਨਾਂ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿਤੇ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਲਗੀ।

ਜਦ ਰਾਜ੍ਯ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਣੀ ਦਾ ਦਖ਼ਲ ਉੱਠ ਗਿਆ ਤਦ ਓਸ ਨੇ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਬੜੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਸ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰਾਜ੍ਯ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦਾੜੀ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਕਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਤੇ ਆਪ ਕੁਹਾੜਾ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਗੰਨਾ ਫੜਾ ਦੇਣਾ ਸੁਖੱਲਾ ਹੈ, ਕਿੰਤੂ ਛੁਡਾਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਦੂਜੀ ਕੌਮ ਦਾ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਬੋਝ ਉਨਾਂਦੇ ਜਾਣਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਜ੍ਯ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਆਖੇ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਘਰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋ? ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਾ ਕੇ ਠੰਢਾ ਸਾਹ ਭਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਕਿ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਸਤਬਚਨੀਏ ਬਣੀ ਜਾਣ ਨੇ ਹੀ ਇਹ ਦਿਨ ਆਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਤੇ ਬੇਈਮਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦੇਵੇਗੀ। ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਚੰਗਾ ਮੰਦਾ ਟੁਕੜਾ ਮਿਲ ਹੀ ਰਹੇਗਾ, ਕਿੰਤੂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਰਦਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਸੇਰ ਭਰ ਆਟੇ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਉਠਾਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਇਸ ਲੂਣਹਰਾਮੀ ਤੇ ਭੈੜੀ ਨੀਤ ਦੇ ਹਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਰਕਿਆਂ ਤੇ ਲਿਖੇ ਜਾਣਗੇ, ਜਦ ਤਕ ਜਗਤ ਰਹੇਗਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰਾਂ ਪੁਵਾਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਸੋ ਮੈਂ ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਅੱਜ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੁਸਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ, ਤੇ ਨਾ ਮੈਂ ਆਖਣਾ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਣੀ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਮੁਲਕ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ੍ਯ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਰਾਜਾ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਜੋ ਮਹਾਰਾਣੀ ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧੜਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸੇ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੂਣਹਰਾਮਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਅਜੇਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਕਿ ਜਿਸ ਤੋਂ ਗ੍ਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਤੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ ਸ਼ਕਾਇਤ ਮਲੂਮ ਹੋਵੇ। ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਅੱਗੇ ਹੀ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਗ਼ੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਅਗਬਗੋਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਨਵੇਂ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਕਰਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋ ਲਾਰੰਸ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਥਾਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਦੀਵਾਨੀ ਤੇ ਫੌਜਦਾਰੀ ਹਰ ਇੱਕ ਮਹਿਕਮੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਹਾਦਰ ਪਰਜਾ ਦਾ ਰੰਗ ਢੰਗ ਤੇ ਚਾਲ ਚਲਨ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਾਂਗ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਜੋ ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਤਰ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਓਹ ਹੁਣ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਮੁਠ ਬਦਲੇ ਹਲ ਦੀ ਮੁਠ ਫੜਨ ਲੱਗੇ। ਓਹ ਸਿੱਖ ਜੋ ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੱਕਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ