ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਜੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਾਰੰਭ

੧੭. ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜ ਵਿਦਰੋਹ

ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੇ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਤੇ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੋ ਸਾਲ ਹੱਛੇ ਬੀਤੇ। ਕਿੰਤੂ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਦੇ ਵਲਾਇਤ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਜਦ ਕਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ੬ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੮੪੮ ਨੂੰ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦਾ ਚਾਰਜ ਲਿਆ, ਤਦ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹੇ ਕਹਾਏ ਤੇ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਅਜੇਹੀਆਂ ਪੁਲੀਟੀਕਲ ਚਾਲਾਂ ਚਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠ ਉਂਗਲਾਂ ਕੱਟਣ ਲੱਗੇ। ਓਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਖ਼ਤੀ ਦਾ ਵਰਤਾਉ ਹੋਵੇ, ਕਿੰਤੂ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਬਿਪਤਾ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੇਅੰਤ ਕਲੇਸ਼ ਉਠਾਣਾ ਪਏਗਾ। ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਆਪਣਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇ ਗਏ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਮਰ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਬੰਨੀ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਨਗਾਰਾ ਵਜਾਂਦੇ ਆ ਗਏ।

ਜਾਂਦੀ ਵੇਰ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਇੱਕ ਢੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ ਤਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਭੀ ਨਹੀਂ ਚਲਾਣੀ ਪਏਗੀ। ਕਿੰਤੂ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਅਜੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਵਲਾਇਤ ਹੀ ਅੱਪੜੇ ਸਨ ਕਿ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਮੁਲਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਸੀ ਨੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਰਈਸਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ੧੮੫੭ ਦਾ ਗਦਰ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਝੁਲਸ ਗਿਆ। ਖੈਰ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ, ਅਸਾਂ ਤਾਂ ਓਹ ਹਾਲ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ। ਸਲਤਨਤ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਤੇ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਇੱਕ ਢਬ ਤੇ ਕਰ ਕੇ ਚਲਾਈ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਕਰੀ ਸਾਹਿਬ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਤੇ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਡਲਹੌਜੀ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਹਿੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਧੀਕੀ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅੱਗ ਭੜਕਣ ਲੱਗ ਪਈ।

ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖੂਪੂਰੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਹੋਇਆ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਫਸਾਦ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬੇ ਸਾਵਣ ਮਲ ਦੇ ਮਰਨ ਤੇ ਓਹਦਾ ਲੜਕਾ ਮੂਲਰਾਜ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੁਕੱਰਰ ਹੋਇਆ। ਓਸ ਨੇ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਤੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਖਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਜੰਗ ਦਾ ਝਗੜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਵਲੋਂ ਜਦ ਇਸ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਦੇ ਕਰੀਬ ਰਕਮ ਦੀ ਮੰਗ ਹੋਈ ਤਦ ਓਹਨੇ ਇੱਕ ਦਮ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਕਮ ਨਾ ਦੇ ਸਕਣ ਬਾਬਤ ਕਿਹਾ, ਕਿੰਤੂ ਓਹਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ। ਇਹਦੇ ਲਾਹੌਰ ਆਉਣ ਤੇ ਇਸ ਗਲ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਓਹਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅਗੋਂ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਅਪੀਲ ਲਾਹੌਰ ਹੋਇਆ ਕਰੇਗੀ। ਇਹ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਜੋ ਅੱਗੇ ਓਹਦੇ ਵਡਕਿਆਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਭਾਸੀ। ਓਹਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਅਸਤੀਫਾ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਇਸ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁਛਿਆ ਗਿਆ ਤਦ ਓਹਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ:

(੧) ਮੈਂ ਖਰਾਜ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਕਮ ਇੱਕ ਵੇਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ।

(੨) ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਰਖ੍ਯਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਆਖੇ ਲਗ ਕੇ ਮਾਮਲਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਤਦ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਬੇਅਮਨੀ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ।