(੩) ਮੇਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਏ ਹੋਏ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੀ ਜਦ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਹੋਵੇਗੀ ਤਦ ਮੇਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰੋਅਬ ਉੱਠ ਜਾਏਗਾ। ਇਹ ਹਨ ਔਕੜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ।

ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਕੇ ਓਹਦੀ ਜਗਾ ਸਰਦਾਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੀਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਐਗਨੀਊ ਤੇ ਐਂਡਰਸਨ ਸਾਹਿਬ ਚਾਰਜ ਦਵਾਣ ਲਈ ਮੁਲਤਾਨ ਗਏ। ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਐਗਨਯੂ ਤੇ ਐਂਡਰਸਨ ਸਾਹਿਬ ੫੦੦ ਫੌਜੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦਰਯਾ ਦੇ ਰਾਹ ਗਏ। ਸ੍ਰਦਾਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ੮੦੦ ਸਵਾਰ ੬ ਤੋਪਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕੀ ਦੇ ਰਾਹ ਗਏ। ਕਿੰਤੂ ਮੁਲਤਾਨ ਪੁੱਜਣ ਤੇ ਦੋਨੋਂ ਪਲਟਣਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਈਆਂ। ੧੮ ਅਪ੍ਰੈਲ ੧੮੪੮ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਅੱਪੜ ਕੇ ਈਦਗਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤੰਬੂ ਲਾ ਦਿਤੇ। ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਓਸੇ ਦਿਨ ਦੋ ਵਾਰੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਸਤੇ ਆਇਆ ਤੇ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਨਵੇਂ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।

ਦੂਜੇ ਦਿਨ ੧੯ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਆ ਕੇ ਦੋਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਹਰ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਖਾਈ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਰੇ ਬਠਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਠਾ ਲਏ ਤੇ ਸ੍ਰਦਾਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ। ਗੋਰਖਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਬਠਾਂਦਾ ਚਲਾ ਆਇਆ। ਜਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਾਸ ਪੁੱਜਾ ਤਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੁੰਜੀਆਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨਾਥ ਖੱਤਰੀ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖੱਤਰੀ ਭਰਾ ਜਾਣ ਕੇ ਦਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਦੇ ਲਵੋਗੇ, ਤਦ ਤੁਸਾਥੋਂ ੧੦ ਸਾਲ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਮੰਗਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ ਤੇ ਓਹਦੇ ਮਿਤਰ ਕੰਬ ਗਏ ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗ ਵੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਓਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਇੰਜ ਗੀਧੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਰਨ ਦੇਣਾ ਉਚਿਤ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਮਰਨ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤ੍ਯਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਦੋਨੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਦਾਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਾਸ ਪੁਲ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਅਮੀਰ ਚੰਦ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਜੋ ਇਸੇ ਦਾਓ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਜਾਚ ਕੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਛੀ ਐਗਨੀਓ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹੀ ਤਲਵਾਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਓਹਨੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਫੱਟੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਹੋਂਦੀ ਵੇਖ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਣ ਵਾਸਤੇ ਨਸ ਗਿਆ। ਐਂਡਰਸਨ ਸਾਹਿਬ ਘੋੜਾ ਦੌੜਾ ਕੇ ਨੱਸਣ ਲੱਗੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫੱਟੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਜੋ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਦਾ ਸਾਲਾ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਦੋਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਈਦਗਾਹ ਵਿੱਚ ਪੁਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਹਮ ਪੱਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਦੁੜਾ ਕੇ ਈਦਗਾਹ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਓਹ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗੰਗਾਰਾਮ ਉਹਦਾ ਸਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜਾ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਖਿਮਾਂ ਮੰਗ ਲੈ। ਜਦ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਯਾਰ ਹੋਇਆ ਤਦ ਉਹਦੀ ਬਾਗ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਓਹਦੇ ਸਾਲੇ ਗੰਗਾਰਾਮ ਨੂੰ ਫੱਟੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦੋ ਏਲਚੀ ਜੋ ਐਗਨੀਓ ਸਾਹਿਬ ਵਲੋਂ ਮੂਲਰਾਜ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਆਏ ਸਨ, ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਫੱਟੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੂਲਰਾਜ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਤੁਸੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪਾਸ ਜਾਓਗੇ ਤਦ ਤੁਹਾਡੀ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿਤੇ ਜਾਓਗੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੂਲਰਾਜ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਓਹਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਪੁੱਛੀ। ਓਹਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੇਟਾ! ਹੁਣ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ