ਗਈ ਤੇ ੧੨ ਤੋਪਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਦ ਮੁਲਤਾਨ ਵਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਆਪ ੧੧ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਤੇ ੧੦ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ੮ ਕੋਹ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੇ ੧ ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਮੂਲਰਾਜ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਤਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ੬ ਘੰਟੇ ਇੰਨੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਰੰਗ ਫੱਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਤਹ ਦੀ ਪੂਰਨ ਆਸ ਸੀ, ਮੰਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਜੰਬੂਰ ਦਾ ਇੱਕ ਗੋਲਾ ਮੂਲਰਾਜ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਲੱਗਾ। ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਤੋਂ ਕਿ ਓਹਨੂੰ ਗੋਲੇ ਦਾ ਨਸ਼ਾਨਾ ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਫੌਜ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਮੂਲਰਾਜ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਫੌਜ ਖਿੰਡ ਗਈ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਐਡਵਰਡ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਝੱਟ ਹੀ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ ੨੮੧ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇ ਕੇ ਪਨਾਹ ਲੈਣੀ ਪਈ। ਹੁਣ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦੋ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਤੇ ਆਉਣ ਜਾਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ੧੮ ਹਜ਼ਾਰ ਛੀ ਸੌ ਬੰਦੂਕ ਤੇ ੩੨ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਗੋਲੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਲਤਾਨੀ ਫੌਜ ਤੇ ਇੰਨਾ ਰੋਅਬ ਪਿਆ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਮੂਲਰਾਜ ਦੀ ਫੌਜ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਗਈ।

੨ ਜੂਨ ਨੂੰ ਓਹ ਫੌਜ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਿੱਛੇ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੂਚ ਕਰਦੀ ਐਡਵਰਡ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ੩ ਕੋਹ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਸੂਰਜ ਕੁੰਡ ਤੇ ਆ ਉੱਤਰੀ। ਜੋ ਕਦੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਂ ਸੀੜੀਆਂ ਤੇ ਚੜਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤਦ ਫਤਹ ਯਕੀਨੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਈ ਹੋਈ ਫਤਹ ਨੂੰ ਹੱਥੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਜੇ ਕਦੀ ਇਸ ਦਿਨ ਮੁਲਤਾਨ ਫਤਹ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਜੰਗ ਵੀ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਕਿੰਤੂ ਲਫਟੰਟ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸੁੱਝੀ। ਓਹ ਓਹਨਾਂ ੧੭ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਜਨਰਲ ਵੈਸ ਸਾਹਿਬ ਜੋ ੮ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਤੇ ੧੮ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਕਰਾਚੀ ਵੱਲੋਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਡੀਕਨ ਲਗਾ।

ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬੜਾ ਪੱਕਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਨਾਹ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਪੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਓਹਦਾ ਤੋੜਨਾ ਕਠਨ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਵਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਅੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਦੇਰੀ ਨੇ ਮੂਲਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਕਾਫੀ ਮੌਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੀਕ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਲਸੀ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਰ ਜਾਣ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਕਪਤਾਨ ਏਬਟ ਤੇ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਕਰਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਆਇਆ। ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਤੰਗ ਸਨ। ਪਰਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੋਧ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਹੋਰ ਵੀ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਓਹ ਅਜਿਹਾ ਅਨਿਆਏ ਤੇ ਸਭ੍ਯਤਾ ਹੀਨ ਸੀ ਕਿ ਓਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਵੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਂਗਲਾਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਭਲਾ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਕਰਨੀ ਹੈ?

ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ੧੩ ਕੋਹ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਨਿਰਜਨ ਬਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਸੀ। ਇਹ ਓਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਬੜੇ ਸਖ਼ਤ ਜੁਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਅਪਰਾਧੀ ਭੇਜੇ ਜਾਇਆ