ਹੈ। ਕਿੰਤੂ ਇੰਨੀ ਗੱਲ ਅੱਛੀ ਹੋਈ ਕਿ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਾਸ ਜਿੰਨੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਸਨ, ਓਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਨਿੱਕਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਸਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨੌਕਰ ਜਮੀਅਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਲੂਕ ਦੀ ਕਲਕੱਤੇ ਅੱਠ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਕਿੰਤੂ ਸੁੱਤੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਾਗਦੇ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੋ ਕੁਝ ਲਾਭ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਆਖ਼ਰ ਨੀਓ ਮਾਰਟ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਵਲਾਇਤ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਕਿੰਤੂ ਇਹਨੇ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯਾ ਅਪੀਲ ਲਈ ਮੰਗਿਆ। ਇੰਨੀ ਰਕਮ ਰਾਣੀ ਵਿਚਾਰੀ ਕਿੱਥੋਂ ਦੇ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਓਹਦਾ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਯੇ ਨਾਲ ਮੁਸ਼ਕਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੀ ਹੋਂਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਏਹ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਵੀ ਬੇਅਰਥ ਗਈ।

ਇਡਬਨ ਆਰਨੌਲਡ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਤੂਹਲ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲੇਜੇ ਫਟ ਗਏ ਤੇ ਓਹ ਜ਼ਬਾਨੀ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਜ਼ਬਾਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਓਸ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਧ ਕੇ ਦੂਜੇ ਮਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਐਡਵਰਡ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਤਦ ਓਸ ਦਿਨ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧੀ, ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਹੋ ਕੇ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੈਂਪ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਬੜੇ ਬੇਕਰਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਪਾਹੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਓਹਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਮੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਅਨਜਾਣ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਤਦ ਓਸ ਬਾਲਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਅਪਰਾਧ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਦੇਸ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੋ ਹੀ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਵਾਸਤੇ ਲੜੀਏ ਤੇ ਜਾਨ ਵਾਰੀਏ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਮੂਲਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਏ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ੨੪ ਨਵੰਬਰ ੧੮੪੮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਕੈਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕ੍ਰੋਧਾਤਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਡਰ ਤੇ ਰੰਜ ਛਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ, ਈਮਾਨ, ਕਾਨੂੰਨ ਤੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਅਮੀਰ ਕਾਬਲ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ੨੭ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਕਪਤਾਨ ਐਬਟ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਨੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸਾਂ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਖੜਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਕੌਮੀ ਹੱਤਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੇਹੜਾ ਨਿੱਕਾ ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ ਜੋ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਦੰਦ ਨਹੀਂ ਪੀਂਹਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਬਲਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਜੀਉਣ ਨਾਲੋਂ ਮਰ ਜਾਣਾ ਬੇਹਤਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣ ਤੇ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿਓ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਮੈਨ ਅਖਬਾਰ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਾਲ ਲਿਖਦਾ ਸੀ, ਓਹਨੇ ੧ ਜਨਵਰੀ ੧੮੪੮ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ:

'ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੈਦ ਤੇ ਦੇਸ ਨਿਕਾਲੇ ਦਾ ਪੱਥਰ-ਦਿਲੀ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਇੱਕ ਬੜਾ ਹੀ ਭ੍ਯਾਨਕ ਭੂਚਾਲ ਵਿਖਾਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦੇ ਧੱਬੇ ਦੀ ਮਸਾਲ ਹੈ।'