ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਕਰਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੂੰ ਐਬਟ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਤ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਤੁਸਾਂ ਕਪਤਾਨ ਐਬਟ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੁਬ੍ਹੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਓਹ ਕਿਸੇ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਬਾਬਤ ਕਿਸੇ ਝੂਠੀ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਕਦੇ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।

ਸੋ ਜਿਸ ਕਪਤਾਨ ਐਬਟ ਬਾਬਤ ਓਹਦੇ ਦੇਸ ਵਾਸੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਸਨ, ਓਹ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਬ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਿੱਕਣ ਬਦਲਦਾ? ਸੋ ਓਹਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਬੁੱਢੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੀਵਾਨੀ ਤੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਵਿਗਾੜ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ੩੬ ਮੀਲ ਦੀ ਵਾਟ ਤੇ ਸਰੋਦ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਓਹ ਸਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗਾਲ੍ਹੀਆਂ ਦਿੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਪਾਹੀ ਬੜੇ ਨਰਾਜ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਪਲਕੀ ਵਿੱਚ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੋ ਫ਼ੌਜ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਓਸ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਵਾਰ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਮੁਲਤਾਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਧਰ ਟੁਰ ਪਏ। ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਲਿਆਓ। ਐਬਟ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਗ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੇਕ (ਸ਼ਰੀਫ) ਸੀ, ਓਹ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਕਰਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਓਸ ਚਿੱਠੀ ਤੋਂ ਹੀ ਮਾਲੂਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਓਸ ਨੇ ੧੩ ਜੂਨ ੧੮੪੮ ਨੂੰ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਓਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਪੁਰਾਣਾ ਆਦਮੀ, ਸਾਦਾ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਹੈ। ਓਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਅਫਸਰ ਤੋਂ ਅਯੋਗ ਵਾਕ ਨਹੀਂ ਸੁਣੇ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਓਹਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਝਿੜਕਾਂ ਝੱਲਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਓਸ ਦੀ ਤੇ ਓਹਦੇ ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਸੰਭਵ ਸੀ, ਓਸ ਤੋਂ ਕਈ ਲੋਕ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸੀ। ਕਪਤਾਨ ਐਬਟ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਮਨੁੱਖ ਅਕਲ ਵਾਲਾ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਓਹ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਕੇ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਦੇ ਕਥਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਦਾ, ਤਦ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਓਹਨੂੰ ਕਦ ਭਾਉਂਦੀ ਸੀ?

ਸ੍ਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਐਬਟ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਆ ਗਿਆ। ਐਬਟ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੱਗੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਸ ਨੇ ਸ੍ਰਦਾਰ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇੰਜ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਸ਼ਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਣ ਲੱਗਾ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਅਣਬਣ ਤਾਂ ਸੀ ਹੀ। ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇੱਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਤੇ ਹੈ ਤਦ ਓਹ ਭੁੜਕ ਪਏ। ਇੱਕ ਦਫਾ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਰੀਪੁਰ ਵਾਲੇ ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਇਹ ਲੋਕੀ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਜਦ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤੀ ਵਧ ਗਈ ਤਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਣ ਵਾਸਤੇ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੋਪਾਂ ਸਮੇਤ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਓ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਕੇਨਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਅਮੀਰ, ਅਮੀਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦਾ ਜਮਾਂਦਾਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਤੋਪਖਾਨਾ ਲੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਐਬਟ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਤੇ ਓਹਨੇ ਚਾਰ ਤੋਪਾਂ ਭਰ ਲਈਆਂ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਓਹਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤੋਪ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਇਸ ਜਮਾਂਦਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ