ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਤੋਂ ਪਾਠਕ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਨੇ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਅਕਲ ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਤੇ ਓਹ ਜ਼ਮਾਨਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਓਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪਤਵੰਤੇ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਬੇਗੁਨਾਹ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਨੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਧੋਖੇ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈਆਂ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਆਏ ਹੋਏ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਮਾਦਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਬਲਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਓਹ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੋੜੇ ਅਟਕਾਂਦੇ ਸਨ। ਫਸਾਦ ਵਧਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਫ਼ਾ ਸਮਝ ਰਖ੍ਯਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖਡਾਵਣਾ ਸਮਝ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਓਹ ਚੱਕ ਕੇ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਰੱਖ ਦੇਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਟਕ ਦੇਂਦੇ ਸੀ।

ਹਾਂ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਕਿੰਤੂ ਓਹਦਾ ਕਸੂਰ ਓਹਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਓਸ ਨੇ ਬੜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਭਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਅਰਜ਼ੀ ਭੇਜੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਜਹੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਆਪਣਾ ਖੂਨ ਵੀਟਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਕਿਓਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ? ਜੇ ਮੈਥੋਂ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂਕਿ ਮੈਂ ਓਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਵਾਸਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਦਾ ਫ਼ਲ ਸਮਝ ਕੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਵਾਂ?

ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਕਸੂਰ ਤੇ ਨਿਰਅਪਰਾਧ ਤੇ ਐਬਟ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ। ਜਦ ਓਸ ਨੂੰ ਇਧਰੋਂ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਓਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਧਨ, ਇੱਜ਼ਤ, ਤੇ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਬੇਪਤੀ ਨਾਲ ਮਰਨ ਤੋਂ ਲੜ ਕੇ ਮਰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰਦਾਰ ਦੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਵਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਖੂਨ ਨੇ ਜੋਸ਼ ਮਾਰਿਆ। ਓਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਉਹਦੇ ਹਾਮੀ ਬਣ ਗਏ ਤੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਝੰਡਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਦੇਸ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇਣ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਇਨਸਾਫੀਆਂ, ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਜੋ ਕਰਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕੀਂ ਦਿਲੋਂ ਤੰਗ ਬੈਠੇ ਸਨ ਤੇ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਢੂੰਡਦੇ ਸਨ। ਸੋ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਜੱਥੇ ਬਣਾ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਝੰਡੇ ਦੇ ਹੇਠ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਤਯਾਰ ਹੋ ਗਏ।

੨੯ ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਇਹ ਫਸਾਦ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਭੜਕੀ। ਪਸ਼ਾਵਰ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਚੱਲ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆ ਮਿਲੀਆਂ। ੩ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਲਾਰੰਸ ਸਾਹਿਬ ਜੋ ਪਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨਿਯਤ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਹੋਰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਆ ਗਏ। ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਅਮੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਡੇਹਰਾਜਾਤ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਉਹਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਾਂਗ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏਗਾ। ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਝਗੜੇ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਰਾਜ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹਦਤ ਪਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਜਹਾਨ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦੇ ਸਾਰ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਆਦਮੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਓਹ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜੋ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਡ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੀ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਾਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਕੋਈ ਨਹੀਂ