

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ੧੦ ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਐਡਵਰਡਸ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਬੁਰਾ ਕਹਿਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਤਦ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਉਹਨੂੰ ਦਬਾਣ ਵਾਸਤੇ ਤਯਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
੪ ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ੩੩ ਤੋਪਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ੩੮੦ ਗੱਡੀਆਂ ਬਾਰੂਦ ਤੇ ਗੋਲੇ ਦੀਆਂ ੩੫੦੦ ਊਠ ਲੱਦੇ ਹੋਏ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਮੁਲਤਾਨ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਾਚੀ ਆਦਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ੧੨ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਪੁੱਜ ਗਈ ਸੀ। ੬ ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਫਤਹ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਯਤ ਤੋਂ ਜਦ ਸਰਕਾਰੀ ਫੌਜ ਨੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਸਮੇਤ ਲਾਗੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਮੂਲਰਾਜ ਉੱਤਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਦ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਫੌਜ ਨਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਜਾ ਠਹਿਰੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਅਠ ਪਹਿਰ ਲਗਾਤਾਰ ਗੋਲੇ ਚਲਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਪਾਹ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਾ। ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਦੋ ਘੰਟੇ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਵੇਖ ਕੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰ ਦੰਗ ਸਨ। ਸਿੰਧ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੇਪਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇੰਨੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੜੇ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਕਦੀ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਹੀ ਚੱਲੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਬਦਲਾ ੯ ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਲਿਆ। ੧੨ ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰ: ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਬੇਪਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਉੱਛਲਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਕਿੰਤੂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੇਹਜਰ ਐਡਵਰਡਸ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਐਬਟ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਤੇ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਦੀ ਵਧੀਕੀ ਦੀ ਸ਼ਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ੧੩ ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਤੇ ਅਹੁਦਾ ਖੁੱਸਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ ਤਦ ਇੱਕ ਦਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਜੋ ਜੋ ਵਧੀਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਲਕ ਤੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ, ਜਿੰਦਾਂ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ, ਕਈ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਅਪਰਾਧ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣਾ, ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਆਦਿਕ ਗੱਲਾਂ ਅਠੂਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੂੰ ਡੰਗਣ ਲਗੀਆਂ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਤਲਵਾਰ ਓਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਚੱਕੀ ਸੀ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਖੇੜਨ ਲਈ ਸੈਟਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਜਿਸ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਬੇਪਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਹੁਣ ਓਸੇ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈਣਾ ਪਿਆ।
ਐਡਵਰਡਸ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਨੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨ ਆਦਿਕ ਇਲਾਕੇ ਫਤਹ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਵੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਦੀ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਓਸ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦਿਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਓਨਾ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਓਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੋ ਓਸ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸੀ, ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਕਿ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ (ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ) ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਐਬਟ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਜਾਨ ਦਿਲ ਤੋਂ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਓਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਸਫ਼ਾਈ ਰੱਖੀ। ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਸੁਭਾਵਕ ਦਵੈਖੀ ਗੁਸੈਲਾ, ਕਾਲੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਕਸ਼ਟ ਅਪੜਾਏ, ਇਸ ਤੇ ਵੀ ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਕਪਤਾਨ ਐਬਟ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਤੇ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੇਕਸੂਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਲ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦਾ ਧੜਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਲੈਣ ਤੇ ਹੀ ਸਬਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ