ਜਨਵਰੀ ੧੮੪੯ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਖੋਹਲਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਿੰਤੂ ਉੱਥੇ ਮੁਲਤਾਨੀ ਫੌਜ ਆ ਪੁੱਜੀ ਜੋ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਾਲਚੀ ਦਰਬਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਾਹ ਥੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ੩ ਜਨਵਰੀ ੧੮੪੦ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ। ਮੂਲਰਾਜ ਦੀ ਫੌਜ ਜਾਨ ਤੋੜ ਕਰ ਲੜੀ, ਕਿੰਤੂ ਥੋੜਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀ ਚਾਰਾ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲਗ ਗਏ। ਗਲੀਆਂ ਕੂਚੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਬੜ ਗਏ। ਕਾਂ ਕੁੱਤੇ ਈਦ ਕਰਨ ਲਗੇ। ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਬਾਕੀ ਫੌਜ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਪੁਰੇ ਟੁਰ ਗਈ। ੧੪ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ੨੦ ਲੱਖ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ। ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਕਿੰਤੂ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਦ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਰੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉਡਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰ ਲਈ, ਤਦ ਮੂਲਰਾਜ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਨਿਰਾਸਤਾ ਵਰਤ ਗਈ। ਹੁਣ ਸਵਾਏ ਅਧੀਨਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ੨੧ ਜਨਵਰੀ ੧੮੪੯ ਨੂੰ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਕੀਲ ਐਡਵਰਡਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਸ ਭੇਜ ਕੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣਾ ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਜਵਾਂਮਰਦੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਕਿੰਤੂ ਓਹਦੀ ਫੌਜ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਤਬਾਹ ਹੋਂਦੀ ਗਈ ਤੇ ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿਤੇ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਦੀਵਾਨ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਤਾਬਿਆਦਾਰੀ ਮੰਨਣੀ ਪਈ। ਸੋ ੨੨ ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸਫੈਦ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਅਰਬੀ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਮ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਓਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੈਂਪ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਹਜਰ ਐਡਵਰਡਸ ਨੇ ਓਸ ਨੂੰ ਚੀਫ ਅੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਖੇਮੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੰਦਰ ਜੋ ਫੌਜ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਹਥਯਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਝੰਡੇ ਦੇ ਹੇਠ ਅੱਧਾ ਮੁਲਤਾਨ ਸੁੱਖ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਓਹ ਝੰਡਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਤੇ ਗੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਮੂਲਰਾਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ੨੯ ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਓਹਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕ ਸਗਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ (ਜਜ਼ੀਰਾ ਅੰਡੇਮਾਨ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦਾ ਹਾਲ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਫਤਹ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜੀ ਨੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਖਿਦਮਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ੧ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਸਾਲ ਦੀ ਪਿਨਸ਼ਨ ਦੇਣੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਫੌਜੀ ਖ਼ਰਚ ੧ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਮਾਹਵਾਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਦਿੱਤਾ।

੧੮. ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਜੰਗ ਰਾਮਨਗਰ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਸੱਚੇ ਹਾਲ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ੯ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਜਦ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਸਤੇ ਟੁਰ ਗਿਆ, ਤਦ ਓਹਨੇ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਉੱਪਰ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਵੰਡਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ੧੫ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ ਹੋਰ ਓਹਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਪਏ ਤੇ ਬੰਨੂੰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਵੀ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਵਲ ਚੱਲ ਪਈ। ਕਰਨਲ ਹੋਮ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਫਤਹ ਖਾਂ ਟਿਵਾਣਾ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਓਹਨਾਂ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਫੌਜ