ਹਰਸੁਖ ਰਾਏ ਆਦਿਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਲਈ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਫੌਜਾਂ ਇਕੱਤ੍ਰ ਕਰਨ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ੨੫ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਫੌਜ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ੧੦੦ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਈ। ੧੩ ਨਵੰਬਰ ੧੮੪੮ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਦਾਵਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਗੇਡੀਅਰ ਕੋਨਸ ਕੈਂਬਲ ਤੇ ਕੋਰਟਨੂੰਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਰਾਮਨਗਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰੋ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਝਟ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ੧੫ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਸਪਾਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ੨੭ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਨ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ। ੨੨ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਜਦ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਰਾਮਨਗਰ ਪੁੱਜੀ ਤਦ ਓਹ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਥਹੁ ਥਿਤਾ ਹੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਚਕ੍ਰਿਤ ਰਹਿ ਗਏ। ਜ਼ਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤਾਂ ਫੌਜ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਗੁੰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਘੰਟੇ ਬਰਾਬਰ ਅੱਗ ਵਰਸਦੀ ਰਹੀ, ਕਿੰਤੂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਾਲ ਵੀ ਵਿੰਗਾ ਨਾ ਹੋਯਾ। ਓਹ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਖਲੋਤੇ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦਰਯਾ ਦੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੇਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖਲੋਤੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਤਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਪਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਣਾਉਟੀ ਆਦਮੀ ਖੜੇ ਕਰ ਰਖੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫੌਜ ਨਹੀਂ, ਸਾਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਧਰੋਹ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਇਸ ਗੋਰਖ ਧੰਧੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ। ਤੋਪਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਬੜੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹੇ ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਦੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾ ਪੁੱਜੇ, ਤਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਕੋਵਾਰ ੧੫ ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਦੂਕ ਤੇ ੨੭ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਸਾ ਦਿੱਤੀ। ਬੜੀ ਤਕੜੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲਗ ਗਏ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਕੁਝ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਾਂ ਰੇਤਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੀਆਂ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਕਰ ਕੇ ਉਂਜ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਲਿਆ ਕੇ ਓਹ ਅੱਗ ਵਸਾਈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੁੱਟ ਕੇ ਪਿਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ। ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਅਕਾਸ਼ ਭਰਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਵਾਰ ਉਸ ਹਨੇਰ ਘੁੱਪ ਘੇਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਦਿੱਸਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾ ਵੜੇ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਜੋ ਆਦਮੀ ਸਾਡੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਚਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹੈਕਲ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਭਾਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਦੁਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਜੰਗ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵੇਖ ਕੇ ਕੇਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਟੀਣ ਨਾਲੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪਿਛੇ ਹਟਣਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਜਾਤਾ। ੬ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ੧੩੨ ਊਠ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਨੱਠ ਆਏ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲਫਟੰਟ ਵਿਲੀਅਮ, ਹਯੂਲਾਕ, ਕਾਟਨ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਫਸਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਸੈਂਕੜੇ ਫੱਟੜ ਹੋਏ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਲਾਰਡ ਗਫ ਨੂੰ ਬੜਾ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਸ਼ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਘਬਰਾਹਟ ਹੋਈ ਕਿ ਨੱਸ ਜਾਨ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਕਈ ਅਫਸਰ ਅਜੇਹੇ ਡਰੇ ਕਿ ਲੜਨ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਛਾਤੀ ਠੋਕ ਠੋਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਲੜਾਈ