ਵਿੱਚ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਕ ਕਰਾਈ ਤੇ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਰੀਵੀਊ ਅਤੇ ਮਾਰਸਬੈਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਹਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਹਦੌਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਅੱਪੜ ਗਿਆ। ਜੇ ਕਦੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੀ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਰਲ ਗਫ ਦੀ ਫਤਹ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਦ ਸ਼ਾਹਦੌਲਾ ਦੇ ਜੰਗ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ੪੦ ਦਿਨ ਤਕ ਲਸੂੜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਪਈ?

ਇੱਧਰ ਸ੍ਰ: ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜੇਹੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਛਾਉਣੀ ਬਣਾ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਹੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਉਧਰ ਮੌਕਾ ਢੂੰਢਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਪਹਾੜੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਨਾਲਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿੱਛੇ ਦਰਯਾਏ ਜਿਹਲਮ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਜੰਗਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਾ ਪਤਾ ਵੀ ਨਾ ਲਗ ਸਕੇ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਮੌਂਗ ਰਸੂਲ ਆਦਿਕ ਪਿੰਡ ਸਨ। ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਮੋਰਚਾ ਛਾਵਣੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਹਾਲ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਇਆ।

ਹੁਣ ਮੌਂਗ ਰਸੂਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਢੇਰੀ: ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਉੱਤਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਤਯਾਰ ਹੋਈ। ੧੩ ਦਸੰਬਰ ੧੮੪੮ ਤੇ ੧੨ ਜਨਵਰੀ ੧੮੪੯ ਤਕ ਫੌਜ ਪਈ ਰਹੀ ਅਤੇ ਨਿਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਟਾਕਰੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾ ਨੁਕਸਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਨੂੰ ੧੨ ਜਨਵਰੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜੰਗੀ ਲਾਟ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡ ਢੇਗੀ ਤੇ ਪੁੱਜਾ। ੧੩ ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਗਫ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਰਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਆਪ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅਗੋਂ ਦੀ ਵਧਾ ਕੇ ਵਜ੍ਹਾ ਵਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪੈਰ ਜਮਾਏ ਹੋਏ ਦੋ ਬਜੇ ਦਿਨ ਦੇ ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤੇ ਜਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਜੰਗ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣੂੰ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਆਇਆ ਵੇਖ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਖੋਹਲ ਦਿਤੇ ਅਤੇ ਆਪ ਸੱਜੇ ਹਥੋਂ ਆ ਕੇ ਅਚਣਚੇਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੀ ਛਾਵਨੀ ਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।

ਲਾਰਡ ਗਫ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਇਰਾਦਾ ਬਦਲ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਘਬਰਾ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਨੱਠੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਤੇ ਜਾ ਪਈ, ਜਿਸ ਤੇ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਪਿਛੇ ਚਲੇ ਆਏ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧੂਹ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਜਾ ਪਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੋਲੇ ਪਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ੬ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਖਿਦੂ ਵਾਂਗ ਰੋੜ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਆਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਤੇ ਅੱਗ ਬਗੋਲਾ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਹ ਘੁਮੰਡ ਤੋੜਨ ਵਾਸਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਦੋ ਘੰਟੇ ਅੱਗ ਵਸਾਈ, ਕਿੰਤੂ ਦ੍ਰਿੜ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾ ਨਾ ਸਕੇ, ਵਿਅਰਥ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਗਵਾਇਆ। ਹੁਣ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ ਚੀਫ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲੇ ਵਸਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੇ। ਇਹ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤੋਂ ਅਜੇਹੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲਿਆ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਖ਼ਾਲੀ ਨਾ ਗਿਆ। ਐਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਸਿੰਘ ਜਮਾਂਦਾਰ