ਲੇਟਣ ਲਗੀ ਤੇ ਫਿਰ ਬੜ ਬੜਾ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੀ ਜਿਸ ਤੇ ਦੋ ਤੋਪਾਂ ਭੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਈਆਂ। ਹੁਣ ਲਾਰਡ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫਤਹ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਚਾਲ ਚਲੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਓਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਯਾਰ ਕੀਤੇ। ਓਹ ਆਪਣੀਆਂ ੪੦ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਗੁਜਾਂਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਕਿੰਤੂ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਓਹ ਧੁਰਰੇ ਉਡਾਏ ਕਿ ਓਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਤਖਤਿਆਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ ਤੇ ਰਸਦ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਚੂਰ ਚੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਤ ਦੇ ੧੧ ਵਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੇ ਭਡਿਆਈ ਰਖਣ ਲਈ ਭੁੱਖੇ ਪਿਆਸੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਲਿਆਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਭਾਗ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਫਟੜ ਤੇ ਮੋਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਗ ਪਏ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੈਂਪ ਤਕ ਪੁੱਜਣਗੇ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫਸਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੱਸਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿੰਤੂ ਸਿੱਖ ਉਸ ਤੱਕ ਨਾ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਓਹਨੂੰ ਰੱਬ ਨੇ ਨੱਸ ਜਾਣ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਪੜ ਕੇ ਗੋਲ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਕਸ਼ਟ ਉਠਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸਵਾ ਕੇ ੧੨ ਤੋਪਾਂ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਛਾਵਣੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਜੇ ਕਦੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਹੱਲਾ ਕਰ ਕੇ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੈਂਪ ਤੇ ਆ ਪੈਂਦੇ ਤਦ ਫਤਹ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਕਿੰਤੂ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜੋ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ ਹੋਣਾ ਓਹੋ ਹੀ ਸੀ।

ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਜਵਾਂਮਰਦੀ ਨਾਲ ਲੜੇ ਤੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦਾ ਆਖ਼ਰ ਤੱਕ ਸਿੱਟਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। (ਵੇਖੋ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸਫ਼ਾ ੫੭੦)

ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਤਹ ਸਮਝ ਕੇ ੨੧ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਕ ਕੀਤੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਫਤਹ ਦਾ ਡੰਕਾ ਵਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ੩੪ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰ, ਕਰਨਲ ਵਿਲੀਅਮ, ਜਨਰਲ ਹੀਓਲਾਕ, ਜਨਰਲ ਕਰਟਨ, ਜਨਰਲ ਟਾਈ, ਕਰਨਲ ਨਿਕਲਸਨ ਆਦਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ ੬੩ ਫੱਟੜ ਹੋਏ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ੮੫੧ ਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਅਫਸਰ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਗੋਰੇ ੧੫੦੦ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਰਜਮੰਟਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤਕ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਕੇ ਦਰਯਾ ਵਿੱਚ ਰੋਹੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਤੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਵੀ ਮੋਇਆ ਹੋਇਆ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਗਫ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਾਤਹੈਤੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ, ਓਹਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

'ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਭਾਰਤ' ਨਾਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਦੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫਤਹ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ, ਤਦ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਹਿੰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਕੱਢਣਾ ਪੈਂਦਾ।

ਓਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਕਲਕੱਤਾ ਰਿਵੀਊ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਛਪੀ ਹੈ ਕਿ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਦੀ ਕੋਈ ਲੜਾਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਲੈਪਲ ਗ੍ਰਿਫਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਚੀਫ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਕਿ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅਫਗਾਨਸਤਾਨ ਦੇ ਖੌਫਨਾਕ ਕਤਲ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਹੇਗੀ।