ਸਪਾਹੀ ਜੰਗਨਾਮੇ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੁਸੱਨਫ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਵਾਰ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਬਕਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨੱਸਣਾ ਪਿਆ। ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਧਦੀ ਆਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਵਾਸਤੇ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਲਾਰਡ ਗਫ ਜਹੇ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਅੱਡ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨੇਪਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਪੋਲੀਅਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਨ ਵਾਲੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਹਾਦਰ ਡੀਓਨ ਆਫ ਡੈਲਟਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਹਾਲ ਤੋਂ ਬੜਾ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਣਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੰਧ ਫਤਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇਪਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ-ਚੀਫ ਬਨਾਣ ਸਮੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਤਦ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਫਤਹ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਜਾਣਾ ਪਏਗਾ। ਇਹ ਓਹਦਾ ਹੰਕਾਰ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦ ਦੋਨੋਂ ਫੌਜਾਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਆਹਮੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਚਾਲਾਂ ਚਲੀਆਂ, ਕਿੰਤੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਰਣਛੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਸਫ਼ਲ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਖੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ।

ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਭੁੱਖੇ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿ ਰਹਿ ਤੇ ਗਾਜਰ ਮੂਲੀ ਖਾ ਖਾ ਕੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤਾ, ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਛਾਪੇ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰਸਦ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਹਰਸਾ ਸਿੰਘ ਸੁਲਤਾਨ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ੯ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਮਾਰੇ, ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ੭ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਤਲ ਕੀਤੇ। ਸਰਦਾਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ੧੧ ਮਾਰੇ। ਇੱਕਣ ਹੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਖਾਈ:

ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਛੀਨਾ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਰੰਗੜ ਨੰਗਲ ਵਾਲੇ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਖਮਲੇ ਮੰਡਿਆਲੇ ਵਾਲੇ, ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, ਫੌਜਦਾਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਹਥੇ, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਬੁੰਡਾਲਾ, ਬਚਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਠੱਠਰ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਓਪਦਰੀ ਓਦੀਆ ਵਾਲੇ, ਸਰਦਾਰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਕੜੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਫੀਡੇ, ਗਜਾ ਸਿੰਘ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਸਨ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਪਾੜੀ ਵਾਲੇ, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਮਟੂ, ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਚਸ਼ਮਾ, ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ ਗਠਾਇਆ, ਧਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਕੇਲੀ, ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਲਮਬਾ, ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਲਮਬੜ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਬੁਧ ਸਿੰਘ, ਸੁਧ ਸਿੰਘ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਚਮਾਰੀ ਵਾਲਾ, ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਕੱਥੂ ਨੰਗਲ ਵਾਲਾ, ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਕਲਹਲ ਵਾਲੇ, ਫਤਹ ਸਿੰਘ ਹਾਥ ਪੁਰੀਆ, ਹਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਪਧਾਨੇਕੇ, ਹਾਕਮ ਰਾਏ ਸਿਆਲ ਕੋਟੀਆ, ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਰੋਸਾ, ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਰੋਸਾ, ਖ਼ਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਮਕਲਾ।

੧੯. ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ੨੫ ਦਿਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਤਾਂ ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਮੋਂਗ ਰਸੂਲ ਪਈ ਰਹੀ। ਇੰਨੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਨੇ ਲਾਰਡ ਗਫ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਇਕੱਤ੍ਰ ਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਓਹ ਹਾਰ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ। ਜੇ ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਇਹ ੨੫ ਦਿਨ ਚੁੱਪ ਕਰ ਰਹਿਣ ਨੇ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਏਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਫਤਹ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰ ਕੇ ੧੨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਤੇ ੩੬ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਵੇਰਸ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨੂੰ ਆ ਪੁੱਜਾ, ਓਧਰ ੧੪ ਜਨਵਰੀ ੧੮੪੯ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆ ਮਿਲਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ