ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਪਿਆ, ਕਿੰਤੂ ਸਿੱਖਾਂ ਪਾਸ ਬਾਰੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਤੋਪਾਂ ਨਕੰਮੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵੀ ਨਾ ਰਿਹਾ ਤਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਦੀ ਸਾਥਣ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਤੇ ਕੇਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਥਰ ਵਛਾਂਦੇ ੪ ਮੀਲ ਤੱਕ ਮਾਰ ਕਰਦੇ ਲਾਰਡ ਗਫ ਤਕ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ 'ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਲਾਟ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਲਾਟ?' ਪੁਕਾਰਦੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਲਈ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚਲਾਂਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਸਫਾਂ ਦੀਆਂ ਸਫਾਂ ਉਲਟਦੇ, ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਦੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੋਈ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਠਹਿਰਿਆ। ਕਈ ਮੀਲ ਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਜੇ ਕਦੀ ਚਾਰ ਪੰਜ ਹੱਲੇ ਐਹੋ ਜੇਹੇ ਹੋਰ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਤਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਜ਼ਰੂਰ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰ ਜਾਂਦੇ। ਹੁਣ ਜਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਲੜਾਈ ਕਰ ਕੇ ਥੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਤਦ ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਓਂ ਓਹਨਾਂ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਲਾਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਥੇਕਵਲ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਓਸ ਪਾਸੇ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ ਜਿਧਰ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਪਠਾਣ ਖੜਾ ਸੀ। ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਕਿੰਤੂ ਨਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਲ ਛੱਡ ਦਿਤੇ ਤੇ ਡਰਦੇ ਮਾਰੇ ਓਸ ਰਾਹ ਨੱਠੇ ਜਿਧਰ ਕਿ ਸਿੱਖ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਦੀ ਨਠਦੇ ਲੰਘੇ ਤਦ ਜੰਗ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਬਦਲ ਗਈ। ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਨੱਸਣ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਲਈ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਨਾਂ ਤੇ ਸਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਮਤਾ ਨਾਲ ਪੈਰ ਜਮਾ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸੰਗਰਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵੈਰੀ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਤ ਆਂਦੀ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਠੀਕ ਹਾਲ ਵਰਨਣ ਕਰਨਾ ਕਲਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਓਹੋ ਹੀ ਲੋਕ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਓਸ ਵੇਲੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਜਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਭਾਜ ਤੋਂ ਪਾਈ ਬੇਦਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵੇਖੀ ਤਦ ਖੱਬੇ ਹੱਥੋਂ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ੧੨੫ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਦਸ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੀ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਲਤਨਤ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਾਹੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਗਾਜਰਾਂ ਮੂਲੀਆਂ ਖਾ ਕੇ ਜੰਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆ ਡਟਦੇ ਸੀ। ਰੋਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਗਾਜਰਾਂ ਮੂਲੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਕਮੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਇਹ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ੧੨੫ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਵਲੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਫੌਜ ਵਾਸਤੇ ਠਹਿਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਸਵਾਏ ਨੱਸਣ ਦੇ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਸੁਝਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਸਾਮਾਨ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ, ਕੇਵਲ ੫ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ੧੬ ਹਜ਼ਾਰ ਸਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਦੀਵਾਨ ਹਾਕਮ ਰਾਇ, ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਜੇਹਲਮ ਵਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ੨੬੨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਕੰਮ ਆਏ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਇਸ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦਾ ਹੀਆ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਮੇਹਜਰ ਗਿਲਬ੍ਰਟ ਤੇ ਜਨਰਲ ਸਰ ਵਾਲਟਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ੧ ਮਾਰਚ ੧੮੪੯ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਨੇ ਜੇਹਲਮ ਲੰਘ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਦਮ ਉਠਾਇਆ ਜੋ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤਕ ਪੁੱਜ ਗਈ। ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਤੇ ਰਸਦ ਦੀ ਕਮੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਸ੍ਰ: ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ੧੪ ਮਾਰਚ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ