੨. ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਫ਼ੌਜ ਸੀ, ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੇਵਲ ਉਹ ਅਫਸਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਰਹਿਣਾ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਨ, ਰੱਖ ਲਏ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਨਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਇਨਾਮ: ਜੋ ਉਚਿਤ ਸਮਝਿਆ, ਦੇ ਦਿਤੇ ਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਟੋਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਸਲੂਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਫਤਹਮੰਦ ਕੌਮ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਕੌਮ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹਰ ਹਕੂਕ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰਖ੍ਯਾ, ਬਲਕਿ ਕਈ ਅਜੇਹੇ ਸਰਦਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਥੀਂ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਜ਼ਬਤ ਹੋਣ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਜਾਣ ਕੇ ਹੈਸੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਨਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਆਦਿਕ ਦਿਤੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਟੈਹਲਣਾਂ ਸਨ, ਸਭ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪਿਨਸ਼ਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏਗਾ।

ਇਹ ਗੱਲ ਲੁਕੀ ਨਾ ਰਹੇ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਭੀ ਫਖਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹਾ ਕਿ ਖ਼ਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਸਲੂਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਫਤਹ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਓਹ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਨਿਮਕ ਹਲਾਲ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਖ਼ੈਰਖ਼ਾਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਏਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਜਿਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲ ਕੇ ਆਪਹੁਦਰੀ ਕੀਤੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਕਰ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸਿਵਲ ਮਿਲਟਰੀ ਗਜ਼ਟ ੨੦ ਜੂਨ ੧੮੮੯ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਪਾਸ ਪੁੱਜੀ ਸੀ। ਓਹ ਸਮਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੀਖ੍ਯਾ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦਿਲ ਜਾਨ ਤੋਂ ਸੱਚੀ ਖੈਰਖਾਹੀ ਤੇ ਮਦਦ ਨਾ ਦੇਣ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾ ਤੇ ਕਦਰ ਪਛਾਨਣ ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰਨੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੋ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਤੋਂ ੩੦ ਅਕਤੂਬਰ ੧੮੮੯ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਛਪਵਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ। ਜਿੰਨੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ ਦਿਲੋਂ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਨਿਮਕ ਹਲਾਲ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਤਾਜ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਅੱਡ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਹਾਸਕ ਹਾਲ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਿਆਏਂ ਪੂਰਬਕ ਜ਼ਮਾਨੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਓਹਦਾ ਲਿਖਣਾ ਠੀਕ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।