ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਅੱਟਕ ਦੇ ਪਾਸ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾ ਕੇ ਓਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਮਹਲ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਰ੍ਯਾ ਅੱਟਕ ਤੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਗੀਤ ਤੇ ਕਿੱਸੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਾਵੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

੧. ਸਾਲਬਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹਾਲ

ਜਮਾਨੇ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰੀਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੋਹਾਂਦ ਨਾਮ ਦਾ ਜੋਂਧਰਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨੱਸ ਕੇ ਬਚਿਆ ਤੇ ਓਹਦੀ ਰਾਣੀ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ। ਓਸ ਨੇ ਨੱਸ ਕੇ ਸਾਂਹਸੀਆਂ ਦੀ ਛਪਰੀ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲਈ, ਉੱਥੇ ਓਹਨੂੰ ਲੜਕਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਲੜਕਾ ਪਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਸੋਹਾਂਦ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਫਿਰ ਪਲਟਾ ਖਾਧਾ ਤੇ ਓਹਨੇ ਕੁਝ ਮੁਲਕ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਲਿਆ। ਜਦ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਹਾਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਲੜਕੇ ਸਮੇਤ ਲੈ ਆਇਆ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਓਹਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੇਂਈਨ, ਪੌਂਈਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇੱਥੇ ਓਹਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸੰਧਾਂਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਤੇ ਲਾਡੋਲੀ ਵਾਲੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਆਦਿਕ ਕੁਝ ਮਾਲਕੀ ਵੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸੋਹਾਂਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸੈਂਹਸਰ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਸਾਂਹਸੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਿਕੁਣ ਬੈਰਾੜ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬੈਰਾੜ, ਸੰਧੂ ਦੀ ਸੰਧੂ ਤੇ ਵੋਲਟ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੋਲਟ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਗੋਤ ਵੀ ਸਾਂਹਸੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ੪ ਕੋਹ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਵਸਾਯਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਖੰਡਰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਓਥੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰ. ੧੯੪੨ ਵਿੱਚ ਰੇਲ ਦੀ ਸੜਕ ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜੀਆਂ ਸਨ।

੨. ਰਾਜਾ ਸੈਹਸਰਾ (ਸਾਂਹਸੀ) ਦਾ ਹਾਲ

ਰਾਜਾ ਸੈਹਸਰਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕੀਂ ਸਾਂਹਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬੜਾ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਜਵਾਂ ਮਰਦ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਓਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਓਹਦੇ ਲੜਕੇ ਕਰਤੂ ਨੇ ੧੦੧੧ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਓਹਦਾ ਨਾਮ ਰਾਜਾ ਸਾਂਹਸੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਈ, ਕਿੰਤੂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਗੇੜ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੇ ਇਹ ਸਲਤਨਤ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ। ਕਰਤੂ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਓਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਓਹਦਾ ਇੱਕ ਲੜਕਾ ਵੇਈਨ ਪੇਈਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਵੀ ਇਸ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਮਾਲਕੀ ਹੈ। ਓਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਭਾਗ ਮੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਤਸੀਲ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਲਾਗੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਯੂਸਫ ਪੁਰ ਆਦਿਕ ਦੀ ਚੌਧਰਾਈ ਤੇ ਮਾਫੀ ਦੀ ਸਨਦ ਤੇ ਸਰੋਪਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਿਓ ਪੁੱਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਜੀ ਦੇ ਬੜੇ ਸਿੱਖ ਸਨ।

ਸੰਮਤ ੧੭੩੫ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਚੌਧਰੀ ਭਾਗ ਮੱਲ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਲੜਕਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਇਹਦਾ ਨਾਮ ਬੁੱਢਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਵਡਿਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਫਿਰ ਬਾਬੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਬੜਾ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸੀ ਨਾਮ ਦਾ ਘੋੜਾ ਸੀ। ਓਸ ਘੋੜੇ ਦੀ ਬਾਬਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਓਸ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਪੰਜਾਹ ਸੱਠ ਸੱਠ ਕੋਹ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸੰਧ੍ਯਾ ਤੱਕ ਮੁੜ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਕੋਈ ਸਵਾਰ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਘੋੜੇ ਕਰ ਕੇ "ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੇਸੀ" ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆਪ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਚੰਦਾ