ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਿੰਤੂ ਰਸਦ ਤੰਗੀ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਦੀ ਸੂਰਤ ਫੜਨ ਲੱਗੀ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜੀ। ਓਹ ਝਟ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਮਦਦ ਨੂੰ ਅੱਪੜ ਗਏ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪੁਜਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਹੱਲਾ ਇੰਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਸੱਤੇ ਸੁਧਾਂ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ। ਆਪਣਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲਣਾ ਕਠਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਨੂਰਦੀਨ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਤੇ ਅਫਸਰ ਜਿੱਥੇ ਸਨ, ਓਥੋਂ ਹੀ ਨੱਸ ਟੁਰੇ।

ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਅੰਦਰ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਲੂਮ ਹੋ ਗਈ। ਓਹ ਬੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਆਇਆ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਤੋਪਾਂ ਹਾਥੀ ਘੋੜੇ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ।

੪. ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਰੋਹਤਾਸ ਤੇ ਧਨੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ

ਹੁਣ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਤੋਂ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਖੋਹ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ: ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚਾਚੇ ਸਰਬੁਲੰਦ ਖਾਂ ਸੂਬੇਦਾਰ ਰੋਹਤਾਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ ਓਸ ਤੋਂ ਰੋਹਤਾਸ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਧਨੀ ਚਕਵਾਲ, ਜਲਾਲਪੁਰ, ਪਿੰਡ ਦਾਦਨ ਖਾਂ, ਕੋਟ ਸਾਹਿਬ ਖਾਂ ਤੇ ਕੋਟ ਰਾਜਾ ਆਦਿਕ ਲੂਣ ਮਿਆਣੀ ਤੇ ਭੇਰੇ ਆਦਿਕ ਸਮੇਤ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਲੂਣ ਮਿਆਣੀ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਤੇ ਅਲੀਪੁਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਸਰਦਾਰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾਦਨ ਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰਦਾਰ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ਗੋਰ ਸਿੰਘ ਦੋ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਆਪ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੌਂਪਿਆ। ਫਿਰ ਲੂਣ ਮਿਆਣੀ ਦੀ ਖਾਣ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਲੂਣ ਦੀ ਮੰਡੀ ਲੂਣ ਮਿਆਣੀ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਾਮਨਗਰ ਵਿਚ ਮੰਡੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ।

ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਕਦਮ ਉਠਾਂਦਾ ਵੈਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਭਜ ਟੁਰਦਾ। ਐਮਨਾਬਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਫਤਹ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।

੫. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ

ਜੰਮੂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਸੀ। ਤਖ਼ਤ ਬਾਬਤ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਬ੍ਰਿਜਰਾਜ ਦੇਵ ਨਾਲ ਅਣਬਣ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਓਹ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਲੜਕੇ ਦਲੇਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ: ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿੰਤੂ ਬਿਰਜਰਾਜ ਦੇਵ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾੜ ਕੇ ਅੱਧੀ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਕਰ ਲਈ, ਕਿੰਤੂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਫੌਜ ਤੇ ਚੂੰਕਿ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ, ਸ੍ਰ. ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਘਨੱਯਾ ਨੂੰ ਸੱਦ ਭੇਜਿਆ। ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ ਨੂੰ ਅੱਪੜੀ ਤਦ ਓਹ ਬੜਾ ਡਰਿਆ। ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਇਸ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਦੋਨਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਜਫਰਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲੇ ਉੱਤੇ ਊਧੋ ਚੱਕ ਦੇ ਪਾਸ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਦਿਹਾੜੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਖੂਬ ਗੋਲੀ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਚੱਲੀ। ਅਜੇ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ

--------------------

• ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਨਸਾ ਕੇ ਸੰਮਤ ੧੫੯੮ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਪੱਕਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ੩ ਮੁਰੱਬਾ ਮੀਲ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ੧੨ ਗਜ ਚੌੜੀ ਦੀਵਾਰ ਹੈ।