ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਖਬਰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਝਟ ਜਾ ਪੁੱਜਾ। ਕਿੰਤੂ ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਾ ਅੱਪੜ ਸਕਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਿਜਰਾਜ ਦੇਵ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸ ਗਿਆ। ੨੩ ਮਾਘ ਸੰਮਤ ੧੮੪੩ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

੧੩. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਿੱਤ

ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਰਾਜਨਗਰ ਹੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਆਇਆ ਤੇ ੧੮੪੪ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਗਿਆ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਘਨੱਯਾ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਤੋਂ ਵਿਗੜ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਜਾਣਾ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜਾ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋਟੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਮਜੀਠੇ ਦੇ ਪਾਸ ਇਕ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਝੜਪ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫਤੇਹਯਾਬ ਹੋਏ ਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਕਸਤ ਮਿਲੀ।

੧੪. ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਰ ਹਾਰ

ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਜੀਠੇ ਵਾਲਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਓਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਾਓ ਤੇ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਹ ਵਿਓਂਤ ਕਢੀ ਕਿ ਸ੍ਰ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਜੋ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੱਟਰ ਵੈਰੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਤਲਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਤੇ ਬੁਲਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹੋਈ ਤਦ ਤੁਹਾਡਾ ਮੁਲਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰੋ। ਸੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਓਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ: ਜੋ ਓਹਦੀ ਰੋਕ ਲਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੇਜੀਆਂ ਸਨ, ਸ਼ਕਸਤ ਦੇਂਦਾ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਾਸ ਅੱਪੜ ਗਿਆ ਤੇ ਨੌਸ਼ੈਹਰੇ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਘਨੱਯਾ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਖੂਬ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਤਹ ਹੋਈ ਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੱਸ ਕੇ ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਲੁਕਿਆ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉੱਥੇ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨੂਰ ਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵੀ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਕਿੰਤੂ ਫਿਰ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰ ਕੇ ਕਿ ਨੱਠੇ ਹੋਏ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਘੇਰਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਆ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤਾਂ ਹਰ ਹਾਲ ਹੋ ਹੀ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

੧੫. ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੀ ਮਦਦ

ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਦੀਨਾਨਗਰ ਆਣ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਕਾਂਗੜੇ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੈ ਦੇਵੋ, ਤਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਯਾ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕਰਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਇੱਕ ਹਜਾਰ ਸਵਾਰ ਦਿਆਰਾਮ ਅਹਿਮਦ ਸਾਲਹ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਂਗੜੇ ਵੱਲ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਭੇਜੇ। ਇਸ ਫੌਜ ਨੇ ਕਾਂਗੜੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੀ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਕਿੰਤੂ ਜਦ ਦਿਆਰਾਮ ਨੇ ਫੌਜ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਤੋਂ ਖ਼ਰਚ ਮੰਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਾਫ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਫੌਜ ਭੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਉਧਰੋਂ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਪੁੱਜਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਖ਼ਰਚ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਲੈ ਲਓ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋ ਗਈ। ਅਹਿਮਦ ਸਾਲਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਦਿਆਰਾਮ ਬੜੀ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਪੁੱਜਾ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅਜੇਹੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬੜਾ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ ਤੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਇਸ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵਾਂ। ਕਿੰਤੂ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਲਹੂ ਦੇ ਘੁੱਟ