ਭਰਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵੇਲੇ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ।

੧੬. ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਸਚਾਤਾਪ

ਜਦ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹ ਨਹੀਂ ਹੋਂਦਾ, ਤਦ ਇਹ ਚਾਲ ਚੱਲੀ ਕਿ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਹਿ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦੇਵੋ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਰੱਖੋ, ਤਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈ ਦਿਆਂਗਾ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਿਆ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚਲੋ ਹੁਣ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰੀਏ। ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੈ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ, ਹਮਲਾ ਕਰਨੋਂ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸੁੱਕੇ ਜਵਾਬ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਇਆ ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਸਚ ਕਿਹਾ ਹੈ, 'ਵੇਲੇ ਵਕਤ ਵਿਹਾਇਆ ਕੀ ਹੋਂਦਾ ਪਛੋਤਾਇਆਂ।'

੧੭. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੰਮੂ ਤੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਜੰਮੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਰੌਣਕ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਜਰਾਜ ਦੇਵ ਜੰਮੂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਝਟ ਜੰਮੂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਓਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ ਕਿ ਇਹ ਝਟ ਅੱਪੜ ਗਏ। ਲੜਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ। ਬਾਰੂਦ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਇੱਥੋਂ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿੰਡ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲ ਵਾਗਾਂ ਮੋੜੀਆਂ। ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੇ ਇਸ ਸੂਬੇ ਦੇ ਹੋਰ ਰਈਸ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਹੋ ਮਿਲੇ। ਇਸ ਦੌਰੇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਲੜਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੀ। ਅਚਣਚੇਤ ਓਹਨੂੰ ਚੀਚਕ ਨਿੱਕਲ ਆਈ ਤੇ ਓਹ ਅਜਿਹਾ ਬੀਮਾਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਾ ਰਹੀ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ ਤੇ ਰਾਮਨਗਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਰੁਪ੍ਯਾ ਖੈਰਾਤ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਰੱਖਿਆ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ੨੧ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਅਰੋਗ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਚੀਚਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਗ਼ਮ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੋਇਆ, ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਾਨ ਬਚ ਜਾਣਾ ਵੀ ਵੱਡੇ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ।

੧੮. ਜੈ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ

ਜੈ ਸਿੰਘ ਘਨੱਯਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੋਤੀ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੜਕੀ ਮਹਤਾਬ ਕੌਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਰ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤ੍ਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸੀ, ਓਸ ਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਗੋਂਦ ਗੁੰਦ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅਜੇਹੇ ਸਮੇਂ ਜਦ ਕਿ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੌਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਦੁਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਯਾਨਕ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਤੇ ਹੋਈ ਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਨੱਸ ਗਿਆ। ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਕਲਾਲ ਵਾਲੀਆ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੋਧਰੇ ਦਾ ਘੇਰਾ ਕਰਦਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

੧੮੪੭ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਓਹਦਾ ਲੜਕਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਲਾਹੌਰ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਸ੍ਰ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੋਧੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਲੜਦੀ ਰਹੀ। ਅਜੇ ਇਹ ਜੰਗ ਖਤਮ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਫੱਟੜ ਤੇ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹ ਕਰਨ ਦਾ